قطع عضو در دیابت: چه وقت لازم است و چطور می‌توان از آن پیشگیری کرد

ترس از قطع عضو یکی از اولین چیزهایی است که بیماران دیابتی با زخم پا به زبان می‌آورند. این ترس بی‌دلیل نیست؛ دیابت مهم‌ترین علت قطع عضو غیرتصادفی پاست. اما بیشتر قطع عضوها با یک زخم کوچک شروع شده‌اند که دیر دیده شده یا درست درمان نشده است، و همین یعنی بیشترشان قابل پیشگیری‌اند.

چرا زخم دیابتی به قطع عضو می‌رسد؟

سه چیز با هم: بی‌حسی پا که باعث می‌شود زخم دیر دیده شود و بیمار روی آن راه برود، کم‌خونی پا که ترمیم را کند و عفونت را سخت‌درمان می‌کند، و عفونتی که در پای دیابتی سریع به عمق، تاندون و استخوان می‌رسد. وقتی بافت از بین برود و سیاه شود (گانگرن)، دیگر برنمی‌گردد.

چه زمانی قطع عضو واقعاً لازم است؟

• عفونتی که با وجود درمان پیش می‌رود و جان بیمار را تهدید می‌کند، مثل گانگرن مرطوب و چرکی یا عفونت عمیقی که با تب و افت فشار همراه است.
• بافت مرده‌ی وسیعی که پا را دیگر قابل استفاده نمی‌گذارد.
• کم‌خونی شدیدی که با آنژیوپلاستی یا جراحی عروق قابل اصلاح نیست و درد دائمی و زخم پیش‌رونده دارد.
• عفونت استخوانی که با آنتی‌بیوتیک و جراحی محدود کنترل نمی‌شود.

در این وضعیت‌ها قطع عضو در واقع درمان است و گاهی جان بیمار را نجات می‌دهد. عقب انداختن آن به امید معجزه می‌تواند به قطع در سطح بالاتر یا به خطر افتادن جان بیمار برسد.

قطع عضو کوچک و بزرگ

قطع عضو «کوچک» یعنی برداشتن یک یا چند انگشت، یا یک انگشت با استخوان پشت آن، یا جلوی پا. بیمار بعد از آن معمولاً با کفش و کفی مناسب راه می‌رود. قطع عضو «بزرگ» یعنی قطع پا از زیر یا بالای زانو که نیاز به اندام مصنوعی و توان‌بخشی طولانی دارد. یکی از هدف‌های اصلی درمان زخم پای دیابتی این است که اگر برداشتن بافت لازم شد، در کوچک‌ترین سطح ممکن انجام شود. بعد از قطع عضو کوچک، زخم باقی‌مانده اغلب با مراقبت تخصصی و گاهی وکیوم تراپی بسته می‌شود.

پیش از تصمیم به قطع پا

راهنمای انگلستان (NICE) و راهنمای بین‌المللی پای دیابتی می‌گویند تصمیم به قطع عضو بزرگ، جز در وضعیت‌های فوری، باید با نظر یک تیم چندتخصصی گرفته شود. اگر به شما یا عزیزتان قطع پا پیشنهاد شده و وضعیت فوری نیست، پرسیدن این‌ها حق شماست:

• آیا رگ‌های پا با سونوگرافی داپلر یا آنژیوگرافی بررسی شده‌اند و آیا باز کردن رگ ممکن است؟
• آیا عفونت با تخلیه، برداشتن بافت مرده و آنتی‌بیوتیک مناسب درمان شده است؟
• آیا قطع در سطح پایین‌تر (مثلاً فقط انگشتان یا جلوی پا) ممکن است؟
• بعد از عمل، توان‌بخشی و اندام مصنوعی چطور خواهد بود؟

چطور از قطع عضو پیشگیری کنیم؟

1. هر زخم تازه را زود نشان دهید: همان روز یا روز کاری بعد، حتی اگر کوچک و بی‌درد است (درمان زخم دیابتی).
2. فشار را از روی زخم بردارید: با گچ یا چکمه‌ی طبی، نه کفش معمولی (کاهش فشار از روی زخم).
3. عفونت را جدی بگیرید: قرمزی، ورم، بو و ترشح را همان روز گزارش کنید (درمان زخم عفونی).
4. رگ‌ها را بررسی کنید: اگر نبض پا ضعیف است یا زخم با وجود درمان کوچک نمی‌شود، جراح عروق باید ببیند (بیماری عروق محیطی).
5. سیگار را کنار بگذارید و قند را کنترل کنید.
6. بعد از ترمیم، از زخم دوباره پیشگیری کنید: کفش و کفی مخصوص و معاینه‌ی منظم (پیشگیری از زخم پای دیابتی).

بعد از قطع عضو

زخم محل عمل به مراقبت منظم نیاز دارد و ممکن است هفته‌ها طول بکشد تا کامل بسته شود. پای دیگر حالا در خطر بیشتری است، چون فشار بیشتری تحمل می‌کند و همان بیماری‌ها را دارد؛ آن را هر روز نگاه کنید و معاینه‌های منظم را جدی بگیرید. برای قطع عضو بزرگ، برنامه‌ی توان‌بخشی و اندام مصنوعی از همان روزهای اول با تیم درمان هماهنگ می‌شود. زندگی روزمره با پای دیابتی را در زندگی با پای دیابتی نوشته‌ایم.

پرسش‌های پرتکرار

آیا سیاه شدن انگشت همیشه یعنی قطع آن؟

بافتی که واقعاً مرده برنمی‌گردد، ولی گاهی سیاهی سطحی است یا با باز کردن رگ محدود می‌ماند و فقط بخش کوچکی برداشته می‌شود. انگشت سیاه‌شده را همان روز نشان دهید.

اکسیژن پرفشار جلوی قطع عضو را می‌گیرد؟

در بعضی بیماران با زخم پای دیابتی و کم‌خونی پا که با درمان معمول خوب نشده‌اند، به‌عنوان روش کمکی کاربرد دارد. جای باز کردن رگ، درمان عفونت و برداشتن فشار را نمی‌گیرد.

بعد از قطع انگشت می‌توانم راه بروم؟

بیشتر بیماران بعد از بسته شدن زخم با کفش و کفی مناسب راه می‌روند. کفش باید جای خالی انگشت را پر کند تا انگشتان دیگر کج نشوند و زخم تازه نسازند (کفش و کفی دیابتی).