درمان زخم عفونی: از شست‌وشو و تخلیه‌ی چرک تا آنتی‌بیوتیک
پاسخ کوتاه: درمان زخم عفونی به عمق و شدت عفونت بستگی دارد. عفونت سطحی و محدود معمولاً با شست‌وشوی درست، برداشتن بافت مرده و پانسمان مناسب کنترل می‌شود. وقتی قرمزی دور زخم پخش شده، زخم عمیق است یا بیمار تب دارد، پزشک داروی ضدمیکروب به شکل قرص یا تزریق می‌دهد و اگر چرک جمع شده باشد آن را تخلیه می‌کند. در کنار این‌ها باید علت زخم هم درمان شود؛ مثلاً فشار روی زخم بستر یا قند بالا در زخم دیابتی. تب، خط‌های قرمزِ رو به بالا یا تیره شدن پوست دور زخم یعنی باید فوری با کلینیک تماس گرفت.
روی هر زخم بازی میکروب هست و این به‌تنهایی مشکلی نیست. عفونت یعنی میکروب‌ها از حد معمول بیشتر شده‌اند، به داخل بافت رفته‌اند و بدن دارد با آن‌ها می‌جنگد. نشانه‌اش قرمزی و گرمی دور زخم، تورم، دردی که روزبه‌روز تیزتر می‌شود، چرک و بوی بد است. در دو سه روز اول بعد از آسیب، کمی قرمزی و تورم بخشی از ترمیم طبیعی است؛ اگر این نشانه‌ها بعد از آن بیشتر شدند، به عفونت فکر کنید. نشانه‌ها را با جزئیات در مقاله‌ی علائم عفونت زخم آورده‌ایم.
چه وقت زخم عفونی فوری است؟
- تب ۳۸ درجه یا بیشتر با لرز، تپش قلب، تنفس تند، گیجی یا حال عمومی خیلی بد دارید.
- قرمزی دور زخم در چند ساعت به‌سرعت بزرگ می‌شود یا رگه‌های قرمزی از زخم به طرف بالای دست یا پا راه افتاده است.
- درد با ظاهر زخم جور درنمی‌آید و خیلی شدیدتر است؛ پوست اطراف کبود، سیاه یا تاول‌دار شده یا با فشار انگشت زیر پوست حالت ترق‌تروق دارد.
همان روز به پزشک یا درمانگر زخم مراجعه کنید اگر:
- از زخم چرک می‌آید، بوی بد گرفته یا دردش بعد از روز سوم بیشتر شده است.
- دیابت دارید، داروی سرکوب‌کننده‌ی ایمنی مصرف می‌کنید یا زخم روی پا و ساق است و خون‌رسانی پا ضعیف است.
- زخم از گاز گرفتن آدم یا حیوان، میخ یا جسم زنگ‌زده است یا واکسن کزازتان به‌روز نیست (کزاز).
زخم عفونی در کلینیک چطور درمان می‌شود؟
درمان یک قدم نیست؛ چند کار پشت سر هم و گاهی هم‌زمان انجام می‌شود:
۱. معاینه و تعیین شدت عفونت
درمانگر نگاه می‌کند عفونت فقط در خود زخم است، به پوست و چربی اطراف پخش شده (سلولیت) یا به عمق، عضله و استخوان رسیده است. اندازه‌ی قرمزی، دمای بدن و بیماری‌هایی مثل دیابت در تصمیم درمان اثر دارند. گاهی از عمق زخمِ تمیزشده نمونه‌ای برای کشت میکروب برداشته می‌شود؛ سواب گرفتن از چرک سطحی زخم معمولاً میکروب‌های بی‌اهمیت را نشان می‌دهد و راهنمای خوبی برای انتخاب آنتی‌بیوتیک نیست.
۲. شست‌وشو و پاک کردن زخم
زخم با سرم شست‌وشو یا آب لوله‌کشی سالم شسته می‌شود تا چرک و ترشح و ذرات برداشته شود. بافت مرده، دلمه‌ی چرکی و لایه‌ی لزج سطح زخم که میکروب‌ها زیر آن پناه می‌گیرند، با تیغ یا روش‌های دیگر برداشته می‌شود (دبریدمان). تا وقتی این بافت‌ها روی زخم باشند، آنتی‌بیوتیک و پماد به‌خوبی اثر نمی‌کنند.
۳. تخلیه‌ی چرک
اگر زیر پوست چرک جمع شده باشد (آبسه)، با یک برش کوچک باز می‌شود تا چرک بیرون بیاید. برای بسیاری از آبسه‌های کوچک همین تخلیه درمان اصلی است و آنتی‌بیوتیک فقط در بعضی بیماران لازم می‌شود.
۴. آنتی‌بیوتیک، فقط وقتی لازم است
عفونتی که از خود زخم به پوست اطراف رسیده، زخم گود یا بیمارِ تب‌دار به آنتی‌بیوتیک خوراکی یا در موارد شدید تزریقی نیاز دارد. نوع دارو و مدت آن را پزشک تعیین می‌کند. دارو را کامل و سر وقت بخورید، قرص‌های باقی‌مانده در خانه یا داروی کس دیگری را نخورید و اگر بعد از دو سه روز بهتر نشدید دوباره مراجعه کنید. پماد آنتی‌بیوتیک برای عفونت‌های گسترده کافی نیست و مصرف طولانی آن میکروب‌ها را مقاوم می‌کند.
۵. پانسمان مناسب
برای زخمی که عفونت موضعی دارد، درمانگر ممکن است چند هفته از پانسمان‌های ضدمیکروب (مثلاً حاوی نقره، ید یا محلول‌های ضدمیکروب) استفاده کند و بعد دوباره زخم را ارزیابی کند؛ این پانسمان‌ها برای مدت محدود به کار می‌روند، نه برای همیشه. پانسمان ترشح را به خود می‌کشد و با خیس شدن یا آلوده شدن تعویض می‌شود. درباره‌ی انواعش در پانسمان‌های نوین زخم توضیح داده‌ایم. در زخم‌های وسیع و گود، بعد از کنترل عفونت گاهی وکیوم تراپی برای جمع کردن ترشح و آماده کردن بستر زخم به کار می‌رود.
۶. درمان علت زخم
عفونت اغلب روی زخمی می‌نشیند که به دلیل دیگری خوب نمی‌شود. تا آن دلیل برطرف نشود، عفونت برمی‌گردد:
- زخم پای دیابتی: کنترل قند و برداشتن فشار از روی زخم (درمان زخم دیابتی).
- زخم بستر: جابه‌جا کردن منظم بیمار و تشک مناسب (درمان زخم بستر).
- زخم واریسی: جوراب یا باند فشاری (زخم واریسی).
- زخم جراحی: پیگیری با جراح و مراقبت از محل عمل (عفونت محل جراحی).
- سوختگی: مراقبت ویژه‌ی سوختگی (عفونت سوختگی).
عفونت خفیف را در خانه چطور مراقبت کنیم؟
اگر زخم کوچک و سطحی است، فقط کمی قرمزی دور آن هست، تب ندارید و جزو گروه‌های پرخطر بالا نیستید، این کارها را بکنید و زخم را زیر نظر بگیرید:
- دست‌ها را با آب و صابون بشویید.
- زخم را چند دقیقه زیر آب آشامیدنی ولرم یا با سرم شست‌وشو بشویید. اطراف زخم را با صابون ملایم تمیز کنید ولی صابون را داخل زخم نمالید.
- آب اکسیژنه، الکل، بتادین غلیظ، نمک، سرکه یا مواد گیاهی را داخل زخم نریزید؛ سلول‌های تازه‌ی ترمیم را از بین می‌برند.
- زخم را با پانسمان تمیز بپوشانید و روزی یک بار یا هر وقت خیس شد عوض کنید.
- لبه‌ی قرمزی را با خودکار روی پوست علامت بزنید. اگر تا فردا از خط بیرون زد، یا ظرف ۴۸ ساعت بهتر نشدید، به پزشک مراجعه کنید.
مراقبت کلی از زخم‌ها را در مراقبت از زخم در خانه و نکته‌های ترشح و بوی زخم را در رنگ ترشح زخم و بوی زخم بخوانید.
درباره‌ی روش‌هایی مثل اوزون
گاهی برای زخم‌های عفونی اوزون تراپی پیشنهاد می‌شود. شواهد علمی برای این‌که اوزون عفونت زخم را درمان کند یا ترمیم را تندتر کند کافی نیست و گروه بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF) استفاده از آن را برای ترمیم زخم پای دیابتی رد کرده است. اگر روشی مثل اوزون به کار می‌رود، فقط کنار شست‌وشو، دبریدمان و آنتی‌بیوتیک لازم است، نه به جای آن‌ها. توضیح کامل را در اوزون تراپی زخم نوشته‌ایم.
پرسش‌های پرتکرار
آیا زخم عفونی بدون آنتی‌بیوتیک خوب می‌شود؟
عفونت‌های سطحی و محدود اغلب با شست‌وشو، برداشتن بافت مرده و پانسمان درست کنترل می‌شوند. عفونتی که پخش شده، عمیق است یا با تب همراه است، آنتی‌بیوتیک می‌خواهد و نباید منتظر ماند.
چه پمادی برای زخم عفونی خوب است؟
انتخاب پماد به نوع زخم بستگی دارد و وقتی عفونت به پوست اطراف زخم رسیده، پماد به‌تنهایی جوابگو نیست. پماد آنتی‌بیوتیک را بیشتر از چند روز و بدون نظر پزشک استفاده نکنید.
هر زخمی که چرک دارد عفونی است؟
بیشتر وقت‌ها بله، اما ترشح زرد کم‌رنگ و بی‌بو در روزهای اول ترمیم می‌تواند طبیعی باشد. چرک غلیظ، بوی بد و قرمزیِ رو به گسترش نشانه‌ی عفونت است.
با زخم عفونی می‌توانم حمام کنم؟
دوش کوتاه معمولاً اشکالی ندارد، مگر پزشک چیز دیگری گفته باشد. زخم را در وان یا استخر خیس نکنید و بعد از دوش پانسمان را عوض کنید.
زخم عفونی چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟
عفونت سطحی معمولاً در چند روز تا یک هفته پس از درمان درست فروکش می‌کند، ولی زمان بسته شدن زخم با اندازه و علتش فرق می‌کند. اگر بعد از دو سه روز درمان، قرمزی و درد کم نشده، دوباره مراجعه کنید.
منابع
- International Wound Infection Institute (IWII). Wound Infection in Clinical Practice: Principles of Best Practice. 2022.
- Stevens DL و همکاران. Practice guidelines for the diagnosis and management of skin and soft tissue infections: 2014 update by the Infectious Diseases Society of America. Clin Infect Dis 2014;59:e10-52.
- NICE. Cellulitis and erysipelas: antimicrobial prescribing (NG141). 2019. nice.org.uk
- NHS. Sepsis. nhs.uk
مقالههای مرتبط
ترشح زخم: هر رنگ چه معنایی دارد و چه مقدار طبیعی است
رنگ ترشح زخم (شفاف، صورتی، قرمز، زرد، سبز، قهوهای) چه می‌گوید؟ سنجیدن مقدار ترشح از روی پانسمان، ترشح زیاد و…
۵ دقیقه مطالعه
کزاز چیست؟ نشانه‌ها، زخم‌های پرخطر و زمان واکسن کزاز بعد از زخم
کزاز از سم یک باکتری خاکزی است که از راه زخم وارد بدن می‌شود. نشانه‌ها از سفتی فک تا انقباضهای…
۵ دقیقه مطالعه
عفونت زخم: نشانه‌ها، تفاوت با ترمیم عادی و تشخیص
چطور بفهمیم زخم عفونت کرده؟ تفاوت التهاب طبیعی ترمیم با عفونت، نشانههای عفونت در زخم تازه و زخم کهنه، مراحل…
۶ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید