مراقبت از زخم دیابتی در خانه: پانسمان، کارهای روزانه و آنچه نباید کرد
پاسخ کوتاه: مراقبت از زخم دیابتی در خانه یعنی همان کارهایی را که درمانگر زخم گفته، هر روز و دقیق انجام دهید: پانسمان را با دست تمیز و با همان فاصله‌ی گفته‌شده عوض کنید، روی پای زخمی راه نروید و وسیله‌ی کاهش فشار را همیشه بپوشید، قند خون را کنترل کنید و زخم را از نظر نشانه‌های بدتر شدن نگاه کنید. عسل، گیاهان، پماد خودسرانه، آب داغ و تراشیدن پینه با تیغ جایی در این مراقبت ندارند. زخم پای دیابتی را نباید فقط در خانه درمان کرد؛ اول باید معاینه شود.
بیشتر بیماران هفته‌ای یکی دو بار به کلینیک می‌آیند و بقیه‌ی روزها زخم در خانه است. همین روزها تعیین می‌کند زخم جلو برود یا عقب. این راهنما برای بیمار و همراه اوست؛ جای دستور درمانگر خودتان را نمی‌گیرد و هرجا با آن فرق داشت، حرف درمانگرتان مقدم است.
۱. پانسمان را درست عوض کنید
- وسایل را آماده کنید: پانسمانی که درمانگر داده، سرم شست‌وشو، گاز استریل، دستکش یکبار مصرف و کیسه‌ی زباله.
- دست‌ها را دست‌کم ۲۰ ثانیه با آب و صابون بشویید و خشک کنید.
- پانسمان قبلی را آرام بردارید. اگر چسبیده، با کمی سرم خیسش کنید و نکشید.
- به پانسمان برداشته‌شده نگاه کنید: مقدار ترشح، رنگ و بو. اگر نسبت به دفعه‌ی قبل بیشتر یا بدبوتر شده، یادداشت کنید و خبر دهید.
- زخم را با سرم شست‌وشو بشویید یا همان‌طور که درمانگر گفته تمیز کنید و اطراف را با گاز خشک کنید. داخل زخم را مالش ندهید.
- پانسمان تازه را بگذارید و طوری ثابت کنید که چین و برجستگی زیر کفش یا جوراب ایجاد نکند.
- هر هفته یک عکس از زخم در نور یکسان بگیرید، کنار یک خط‌کش یا سکه؛ مقایسه‌ی عکس‌ها خیلی کمک می‌کند.
فاصله‌ی تعویض پانسمان بستگی به نوع پانسمان و مقدار ترشح دارد و آن را درمانگر تعیین می‌کند. پانسمانی که خیس شده، نشت کرده یا کثیف شده، همان موقع عوض شود. انواع پانسمان را در پانسمان زخم پای دیابتی توضیح داده‌ایم.
۲. روی زخم راه نروید
این مهم‌ترین و سخت‌ترین قسمت است. اگر برایتان چکمه، گچ، صندل مخصوص یا کفی گذاشته‌اند، همیشه بپوشید، حتی در خانه و برای رفتن تا دستشویی. چند قدمِ بی‌محافظ در روز کافی است تا زخم هفته‌ها عقب بیفتد. راه رفتن را کم کنید، برای کارهای خانه از صندلی یا عصا کمک بگیرید و پا را هنگام نشستن روی چهارپایه بگذارید. چرا این‌قدر مهم است را در کاهش فشار از روی زخم پای دیابتی نوشته‌ایم.
۳. قند خون را کنترل کنید
قند بالا ترمیم را کند می‌کند و میکروب‌ها را قوی‌تر. در دوره‌ی درمان زخم قندتان را طبق برنامه اندازه بگیرید، داروها را سر وقت بخورید و اگر قند مدام بالاست به پزشک خود خبر دهید؛ گاهی در این دوره تنظیم داروها لازم می‌شود (اثر دیابت بر ترمیم زخم). غذای کافی و پروتئین (گوشت، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، حبوبات، لبنیات) بخورید؛ رژیم‌های سخت در این دوره کمکی نمی‌کنند.
۴. هر روز دنبال نشانه‌های بدتر شدن باشید
- دور زخم قرمز، داغ یا ورم‌کرده شده، یا قرمزی بزرگ‌تر از دیروز است.
- ترشح بیشتر، چرکی یا بدبو شده است.
- زخم بزرگ‌تر یا عمیق‌تر شده، یا کف آن سیاه شده است.
- در پایی که بی‌حس بود، درد تازه پیدا شده است.
بدون معطلی همین حالا با کلینیک تماس بگیرید یا بیمار را به نزدیک‌ترین بیمارستان برسانید اگر:
- تب و لرز دارید، قندتان بی‌دلیل خیلی بالا رفته یا حالتان بد است.
- پا سرد، رنگ‌پریده یا کبود شده یا انگشتی سیاه شده است.
۵. کارهایی که نباید بکنید
- پا را در آب داغ، آب نمک یا جوشانده نخیسانید و با بخاری یا کیسه‌ی آب گرم گرم نکنید.
- عسل، زردچوبه، آلوئه‌ورا، روغن، پودر یا پماد گیاهی روی زخم نگذارید.
- آب اکسیژنه، الکل یا بتادین غلیظ داخل زخم نریزید.
- پینه‌ی دور زخم را با تیغ، ناخن‌گیر یا سنگ پا برندارید؛ این کار را درمانگر با ابزار استریل انجام می‌دهد.
- پمادهای اسیدی میخچه و زگیل را روی پای دیابتی استفاده نکنید.
- آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده یا پماد آنتی‌بیوتیک را خودسرانه شروع نکنید.
- با پای برهنه راه نروید، حتی در خانه.
آیا زخم پای دیابتی با روش‌های طبیعی خوب می‌شود؟
این سؤال را زیاد می‌شنویم. پاسخ کوتاه منفی است. هیچ گیاه، داروی هومیوپاتی یا ترکیب طبیعی در مطالعه‌های معتبر نشان نداده که جای درمان استاندارد را بگیرد. عسل در بعضی مطالعه‌های کوچک بررسی شده و راهنمای بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF) آن را برای ترمیم زخم پای دیابتی توصیه نمی‌کند. خطر واقعی این روش‌ها این است که بیمار با امید به آن‌ها، معاینه و درمان را عقب بیندازد، در حالی که عفونت در پای دیابتی در چند روز به استخوان می‌رسد. آنچه «طبیعی» به کمک زخم می‌آید، این‌هاست: غذای کافی و پروتئین، قند متعادل، کنار گذاشتن سیگار و برداشتن فشار از روی زخم.
بعد از بسته شدن زخم
پوست تازه نازک است. چند هفته‌ی اول هنوز از وسیله‌ی کاهش فشار یا کفش مخصوص استفاده کنید، هر روز پاها را نگاه کنید و برای کفش و کفی مناسب اقدام کنید (کفش و کفی برای پای دیابتی). برنامه‌ی کامل مراقبت روزانه برای این‌که زخم دوباره باز نشود را در پیشگیری از زخم پای دیابتی آورده‌ایم.
اگر هنوز زخم شما معاینه نشده، اول آن را نشان دهید: درمانگران کلینیک زخم پلاس زخم را بررسی می‌کنند و برنامه‌ی مراقبت در خانه را به خودتان و همراهتان یاد می‌دهند. مراحل کامل درمان در کلینیک را در درمان زخم دیابتی بخوانید.
پرسش‌های پرتکرار
هر چند وقت یکبار پانسمان زخم دیابتی را عوض کنم؟
بسته به نوع پانسمان، از هر روز تا هر سه چهار روز یکبار. فاصله را درمانگر تعیین می‌کند؛ پانسمان خیس یا نشت‌کرده باید همان موقع عوض شود.
با زخم پای دیابتی می‌توانم حمام کنم؟
معمولاً بله، به شرطی که زخم خیس نشود. روی پانسمان یک کیسه‌ی ضدآب مخصوص یا کیسه‌ی نایلونی محکم بکشید و زمان دوش را کوتاه کنید. پا را در وان نگذارید.
آیا ورزش با زخم پای دیابتی مجاز است؟
ورزش‌هایی که وزن روی پای زخمی نمی‌اندازند، مثل حرکت‌های نشسته برای دست و بالاتنه، اشکالی ندارند. پیاده‌روی و ورزش‌های ایستاده را تا بسته شدن زخم کنار بگذارید.
منابع
- IWGDF. Practical guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update).
- Chen P. و همکاران. Guidelines on interventions to enhance healing of foot ulcers in people with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev 2024.
- NICE. Diabetic foot problems: prevention and management (NG19).
مقالههای مرتبط
کلینیک پای دیابتی: چه کارهایی انجام می‌دهد و چه وقت باید رفت
کلینیک پای دیابتی زخم و مشکلات پای افراد دیابتی را معاینه، درمان و پیگیری می‌کند. چه خدماتی دارد، تیم درمان…
۴ دقیقه مطالعه
درجهبندی زخم پای دیابتی: واگنر، دانشگاه تگزاس و درجهی عفونت
درجهبندی واگنر، روش دانشگاه تگزاس و دستهبندی عفونت IWGDF/IDSA به زبان ساده: هر درجه یعنی چه، چه درمانی دارد و…
۵ دقیقه مطالعه
زندگی با پای دیابتی: از وضو و نماز تا سفر، روزه و زمستان
نکتههای روزمره برای زندگی با پای دیابتی در موقعیتهای آشنا: تابستان و صندل، زمستان و کرسی و بخاری، وضو و…
۴ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید