زخم بستر در کودکان و دوران بارداری: جاهای شایع، پیشگیری و درمان

پوست کودک نازک‌تر است و او اغلب نمی‌تواند بگوید جایی درد می‌کند یا می‌سوزد. مادر باردار هم با وزن بیشتر و تحرک کمتر، در شرایطی خاص در خطر است. در این مقاله جاهای شایع زخم بستر در هر گروه، راه پیشگیری و نکته‌های درمان را آورده‌ایم. اصول کلی را در درمان زخم بستر و پیشگیری از زخم بستر بخوانید.

زخم بستر در کودکان

کدام کودکان در خطرند؟

• نوزادان نارس و کودکانی که در بخش مراقبت ویژه بستری‌اند.
• کودکانی که با ماسک، لوله‌ی تنفسی، سوند یا گچ و آتل درمان می‌شوند.
• کودکان با فلج مغزی، آسیب نخاع یا اسپینا بیفیدا که حس یا حرکت کمتری دارند و کودکانی که با ویلچر جابه‌جا می‌شوند.
• کودکان کم‌وزن، بدغذا یا دچار کم‌آبی.

در بیمارستان‌ها برای کودکان مقیاس جداگانه‌ای به نام «Braden Q» یا نسخه‌ی تازه‌ترش «Braden QD» به کار می‌رود که خطر را بر اساس تحرک، حس، رطوبت پوست، تغذیه و خون‌رسانی می‌سنجد.

جاهای شایع

در نوزاد و کودک زیر سه سال، پشت سر بیشترین فشار را تحمل می‌کند. در کودکان بزرگ‌تر جاها شبیه بزرگسالان است: دنبالچه، باسن و پاشنه. ولی بیشتر زخم‌های کودکان در بیمارستان زیر وسایل پزشکی پیدا می‌شوند: پشت گوش و روی بینی زیر ماسک، گوشه‌ی لب زیر لوله، انگشت زیر پروب اکسیژن، لبه‌ی گچ و آتل، و پوست زیر بندها و اتصالات.

پیشگیری در کودکان

1. هر روز چند بار پوست زیر و کنار وسایل پزشکی را نگاه کنید؛ اگر می‌شود، جای پروب و بند ماسک را هر چند ساعت کمی تغییر دهید.
2. سر نوزاد را به نوبت به راست و چپ بچرخانید و زیر سرش بالش ژله‌ای یا تشک نرم مخصوص نوزاد بگذارید (با نظر پرستار).
3. کودک را طبق جدول جابه‌جا کنید؛ کودکی که روی ویلچر می‌نشیند، هر ربع ساعت وزنش را جابه‌جا کند یا کمی بلند شود.
4. پوشک را زود عوض کنید و پوست را خشک نگه دارید.
5. اندازه‌ی وسایل باید با بدن کودک جور باشد؛ گچ یا آتلی که لبه‌اش پوست را می‌خورد یا کودک زیر آن ناآرام است، باید بررسی شود.
6. غذا و آب کافی بدهید؛ کودک بدغذا یا لاغر را به پزشک نشان دهید.

درمان زخم بستر در کودک

اصول درمان مثل بزرگسالان است: برداشتن فشار، شست‌وشو با سرم، پانسمان مرطوب مناسب و تغذیه‌ی کافی (پانسمان زخم بستر). پوست کودک حساس‌تر است؛ چسب‌های قوی، الکل و محلول‌های ضدعفونی غلیظ آسیبش می‌زنند و بعضی پمادها از پوست نازک کودک جذب می‌شوند. هر پماد یا محلولی را فقط با نظر پزشک یا درمانگر زخم استفاده کنید. مراقبت از زخم‌های معمول کودکان را در مراقبت از زخم کودک نوشته‌ایم.

زخم بستر در دوران بارداری

چه وقت خطر بالا می‌رود؟

زن باردار سالمی که راه می‌رود و فعال است، معمولاً زخم بستر نمی‌گیرد. خطر در این شرایط بیشتر می‌شود:

• استراحت طولانی در تخت، مثلاً برای خطر زایمان زودرس یا فشار خون بالای بارداری.
• بی‌حسی نخاعی (اپیدورال) در زایمان طولانی؛ مادر پاها و باسنش را حس نمی‌کند و کمتر جابه‌جا می‌شود.
• سزارین و روزهای اول بعد از آن که مادر کمتر تکان می‌خورد.
• دیابت بارداری، چاقی، کم‌خونی یا ورم شدید پاها.

پیشگیری در بارداری

• اگر باید در تخت بمانید، هر یکی دو ساعت وضعیتتان را عوض کنید. در ماه‌های آخر، خوابیدن به پهلو (ترجیحاً چپ) راحت‌تر است و جریان خون را بهتر نگه می‌دارد.
• یک بالش بین زانوها و یک بالش زیر شکم بگذارید تا لگن و زانوها روی هم فشار نیاورند.
• بعد از بی‌حسی نخاعی، همراه یا پرستار هر چند ساعت پاشنه‌ها و باسن را نگاه کند و پاها را جابه‌جا کند.
• بعد از سزارین، همان‌طور که پزشک اجازه می‌دهد زودتر از تخت بیرون بیایید و چند قدم راه بروید.
• ملافه را صاف و خشک نگه دارید و آب و غذای کافی بخورید.

درمان در بارداری

زخم بستر در بارداری با همان اصول درمان می‌شود: برداشتن فشار، شست‌وشو و پانسمان مناسب. این باور که زن باردار هیچ مسکن یا آنتی‌بیوتیکی نمی‌تواند مصرف کند درست نیست؛ برای بیشتر عفونت‌ها و دردها داروهایی هست که در بارداری بی‌خطرند و پزشک آن‌ها را انتخاب می‌کند. آن‌چه درست است این است که هیچ دارو یا پمادی را خودسرانه شروع نکنید، و استفاده‌ی طولانی از محلول‌های یددار روی زخم‌های بزرگ هم باید با نظر پزشک باشد.

برای این‌که بدانید زخم در کدام مرحله است، مراحل زخم بستر را ببینید. اگر کودک یا مادر بارداری در خانه زخم بستر دارد، در کلینیک زخم پلاس زخم معاینه می‌شود و برنامه‌ی پانسمان مناسب سن و شرایط او تعیین می‌شود؛ از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید.

پرسش‌های پرتکرار

صاف شدن پشت سر نوزاد هم زخم بستر است؟

نه. صاف شدن سر از فشار طولانی روی جمجمه‌ی نرم نوزاد است و به پوست آسیب نمی‌زند. زخم بستر یعنی پوست قرمز، تاول‌زده یا زخم شده باشد. ولی پیشگیری هر دو شبیه است: چرخاندن سر و زمان بیداری روی شکم زیر نظر شما.

آیا خوابیدن به پشت در بارداری باعث زخم بستر می‌شود؟

خوابیدن به پشت به‌خودی‌خود زخم بستر نمی‌دهد. ماندن طولانی و بی‌حرکت در یک وضعیت، هر وضعیتی که باشد، خطر دارد. در ماه‌های آخر به پهلو خوابیدن توصیه می‌شود چون برای جریان خون مادر و جنین بهتر است.

زخم بستر کودک زودتر از بزرگسال خوب می‌شود؟

معمولاً بله، چون پوست کودک سریع‌تر ترمیم می‌شود. به شرطی که علت فشار برداشته شود؛ زخمی که زیر یک وسیله‌ی پزشکی پیدا شده، تا وسیله جابه‌جا یا عوض نشود خوب نمی‌شود.

منابع

1. EPUAP, NPIAP, PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. The International Guideline. 2019 (بخش کودکان و نوزادان).
2. NICE. Pressure ulcers: prevention and management (CG179). 2014 (توصیه‌های کودکان).
3. Curley MAQ و همکاران. Predicting pressure injury risk in pediatric patients: the Braden QD Scale. J Pediatr 2018.