عوارض دیابت: چشم، کلیه، عصب، قلب و پا و برنامه‌ی معاینه‌ها

عوارض دیابت کدام‌اند؟

چشم (رتینوپاتی دیابتی)

رگ‌های کوچک شبکیه آسیب می‌بینند، نشت می‌کنند یا رگ‌های شکننده‌ی تازه می‌سازند. در مراحل اول هیچ علامتی ندارد و دید طبیعی است؛ برای همین فقط با معاینه‌ی چشم پیدا می‌شود. درمان به‌موقع با لیزر یا تزریق داخل چشم جلوی کاهش دید را می‌گیرد.

کلیه (نفروپاتی دیابتی)

اولین نشانه، دفع مقدار کمی پروتئین (آلبومین) در ادرار است که فقط با آزمایش پیدا می‌شود. اگر درمان نشود، کار کلیه کم می‌شود و در مراحل آخر ممکن است دیالیز لازم شود. کنترل قند و فشار و داروهایی که پزشک برای محافظت از کلیه تجویز می‌کند، پیشرفت آن را کند می‌کنند. بیماری کلیه خودش خطر زخم پا و دیر خوب شدن آن را هم بالا می‌برد.

عصب‌ها (نوروپاتی دیابتی)

شایع‌ترین شکلش بی‌حسی، سوزن‌سوزن شدن و سوزش پاهاست و مهم‌ترین علت زخم پای دیابتی است. عصب‌های اندام‌های داخلی هم ممکن است درگیر شوند (نوروپاتی دیابتی).

قلب و مغز

دیابت خطر بیماری عروق قلب و سکته‌ی مغزی را چند برابر می‌کند. در افراد دیابتی، سکته‌ی قلبی گاهی درد قفسه‌ی سینه‌ی واضح ندارد و فقط با تنگی نفس، تعریق، تهوع یا خستگی ناگهانی خود را نشان می‌دهد.

رگ‌های پا

تنگی سرخرگ‌های ساق و پا باعث درد ساق هنگام راه رفتن، سردی پا و دیر خوب شدن زخم می‌شود و در موارد شدید به گانگرن می‌رسد (بیماری عروق محیطی).

پا

وقتی بی‌حسی، تنگی رگ و تغییر شکل پا با هم جمع شوند، «پای دیابتی» شکل می‌گیرد و یک زخم کوچک می‌تواند به عفونت عمیق و قطع عضو برسد (زخم پای دیابتی و قطع عضو در دیابت).

عوارض دیگر

بیماری لثه، عفونت‌های پوستی و قارچی، اختلال نعوظ، کندی تخلیه‌ی معده و دیر خوب شدن زخم‌ها در هر جای بدن (چرا زخم در دیابت دیر خوب می‌شود).

عوارض حاد: وقتی قند خیلی بالا یا خیلی پایین است

• افت قند: لرزش، تعریق، تپش قلب، گرسنگی، گیجی. فوراً یک منبع قند ساده (مثلاً چند حبه قند یا آبمیوه) بخورید و قند را دوباره بسنجید. افت شدید قند با کاهش هوشیاری، نیاز به کمک فوری دارد.
• قند خیلی بالا: تشنگی و ادرار زیاد، خستگی، و در موارد شدید تهوع، استفراغ، تنفس تند و خواب‌آلودگی؛ این حالت‌ها نیاز به درمان فوری در بیمارستان دارند.

برنامه‌ی معاینه‌های سالانه

معاینه	هر چند وقت
آزمایش قند سه‌ماهه (HbA1c)	دو تا چهار بار در سال
فشار خون	در هر ویزیت
معاینه‌ی چشم با گشاد کردن مردمک	دیابت نوع ۲: از زمان تشخیص، بعد هر یک تا دو سال؛ نوع ۱: پنج سال پس از تشخیص، بعد هر یک تا دو سال (یا به نظر چشم‌پزشک)
آزمایش ادرار (آلبومین) و کارکرد کلیه	دست‌کم سالی یک‌بار
معاینه‌ی پا (حس، نبض، پوست)	دست‌کم سالی یک‌بار؛ اگر پای پرخطر دارید زودتر
چربی خون	طبق نظر پزشک، معمولاً سالانه
دندان‌پزشکی	دست‌کم سالی یک‌بار

چطور از عوارض دیابت پیشگیری کنیم؟

• قند را در محدوده‌ای که پزشکتان تعیین کرده نگه دارید.
• فشار خون و چربی خون را کنترل کنید؛ داروهایشان به اندازه‌ی داروی قند مهم‌اند.
• سیگار نکشید.
• فعالیت بدنی منظم و غذای متعادل داشته باشید.
• معاینه‌های سالانه را حتی وقتی حالتان خوب است انجام دهید.
• از پاهایتان هر روز مراقبت کنید (پیشگیری از زخم پای دیابتی).

اگر هنوز نمی‌دانید دیابت دارید یا نه، نشانه‌ها و آزمایش‌های تشخیص را در علائم دیابت بخوانید.

پرسش‌های پرتکرار

عوارض دیابت چند سال بعد ظاهر می‌شوند؟

معمولاً بعد از چند سال قند بالا؛ اما در دیابت نوع ۲ چون اغلب دیر تشخیص داده می‌شود، بعضی بیماران همان زمان تشخیص عارضه دارند. برای همین معاینه‌ی چشم و پا از همان اول توصیه می‌شود.

آیا عوارض دیابت برگشت‌پذیرند؟

بعضی در مراحل اول (مثل دفع کم آلبومین در ادرار) با درمان بهتر می‌شوند؛ آسیب‌های پیشرفته‌ی عصب و چشم معمولاً برنمی‌گردند ولی با درمان متوقف یا کند می‌شوند.

با قند کنترل‌شده هم عارضه پیدا می‌شود؟

خطر خیلی کمتر است ولی صفر نیست؛ فشار خون، چربی خون، سیگار و مدت دیابت هم مهم‌اند. معاینه‌های سالانه را کنار نگذارید.

منابع

1. American Diabetes Association. Standards of Care in Diabetes 2025. Diabetes Care 2025;48(Suppl 1).
2. WHO. Diabetes: fact sheet. who.int
3. NICE. Type 2 diabetes in adults: management (NG28).