تغذیه برای ترمیم زخم: پروتئین، ویتامین‌ها و یک برنامه‌ی ساده‌ی روزانه
پاسخ کوتاه: برای ترمیم زخم، بدن بیش از هر چیز به پروتئین، انرژی کافی و آب نیاز دارد؛ بعد از آن ویتامین C، روی، آهن و ویتامین A. در عمل یعنی: در هر وعده یک منبع پروتئین مثل تخم‌مرغ، لبنیات، مرغ، ماهی، گوشت یا حبوبات؛ نان و برنج کافی تا پروتئین صرف ساختن بافت شود نه سوخت؛ میوه و سبزی روزانه؛ و آب کافی. مکمل‌ها فقط برای کسی که کمبود دارد یا کم می‌خورد مفیدند. این باور که تخم‌مرغ، ماهی یا گوشت زخم را عفونی می‌کند یا جای آن را لک می‌اندازد درست نیست؛ این‌ها از بهترین غذاها برای ترمیم‌اند.
بسیاری از بیماران زخمی، به‌خصوص سالمندان، بیماران دیابتی و کسانی که زخم کهنه دارند، کمتر از نیازشان می‌خورند یا به خاطر باورهای غلط، غذاهای مفید را کنار می‌گذارند. این مقاله توضیح می‌دهد کدام مواد غذایی برای ترمیم زخم مهم‌اند و یک برنامه‌ی ساده‌ی روزانه پیشنهاد می‌کند. تغذیه‌ی بیمار بستری و زخم بستر را جداگانه در تغذیه‌ی بیمار زخم بستر نوشته‌ایم.
چرا غذا روی ترمیم زخم اثر دارد؟
ساختن بافت تازه، رگ‌های جدید و پوست، به مواد اولیه و انرژی نیاز دارد. زخم بزرگ یا پرترشح هر روز پروتئین و آب از بدن می‌گیرد. بدنی که غذای کافی نمی‌گیرد، عضله‌ی خودش را مصرف می‌کند، دفاعش ضعیف می‌شود و زخم کند خوب می‌شود و بیشتر عفونت می‌کند.
پروتئین
مهم‌ترین ماده برای ترمیم. کلاژن، که اسکلت بافت تازه است، از پروتئین ساخته می‌شود. بیشتر بزرگسالانی که زخم دارند، به حدود ۱ تا ۱٫۵ گرم پروتئین برای هر کیلوگرم وزن در روز نیاز دارند، مگر پزشک به دلیل بیماری کلیه مقدار کمتری گفته باشد.
- منابع حیوانی: تخم‌مرغ، شیر، ماست، پنیر، کشک، مرغ، ماهی، گوشت قرمز کم‌چرب.
- منابع گیاهی: عدس، لوبیا، نخود، ماش، سویا، و مغزها.
- برای کسی که کم‌اشتهاست: سوپ غلیظ با گوشت یا مرغ، حلیم، شیربرنج، تخم‌مرغ نرم و اضافه کردن شیرخشک به سوپ و فرنی.
انرژی
اگر بدن انرژی کافی نگیرد، پروتئین غذا را به‌جای ساختن بافت، می‌سوزاند. نان، برنج، سیب‌زمینی، غلات و مقداری روغن سالم لازم است. رژیم لاغری سخت را در دوره‌ی زخم کنار بگذارید.
آب
کم‌آبی پوست را خشک و خون‌رسانی را کم می‌کند. مگر پزشک به دلیل بیماری قلب یا کلیه محدودیت گذاشته باشد، به اندازه‌ای مایعات بنوشید که ادرار کم‌رنگ باشد. سالمندان اغلب تشنگی را کمتر حس می‌کنند.
ویتامین‌ها و مواد معدنی
- ویتامین C برای ساختن کلاژن لازم است: مرکبات، کیوی، فلفل دلمه‌ای، گوجه‌فرنگی، کلم و سبزی‌های تازه.
- روی در تقسیم سلول و ترمیم نقش دارد: گوشت، مرغ، حبوبات، تخمه‌ی کدو و مغزها. کمبودش ترمیم را کند می‌کند، ولی مصرف زیاد آن بدون کمبود فایده‌ای ندارد و جذب مس را مختل می‌کند.
- آهن برای رساندن اکسیژن به زخم لازم است: گوشت قرمز، جگر، حبوبات و سبزی‌های برگ سبز. کم‌خونی را با آزمایش بررسی کنید.
- ویتامین A در ترمیم پوست نقش دارد: هویج، کدو حلوایی، سبزی‌های برگ سبز، تخم‌مرغ و لبنیات.
نمونه‌ی برنامه‌ی یک روز
| وعده | پیشنهاد |
|---|---|
| صبحانه | نان، پنیر یا تخم‌مرغ، گوجه و خیار، یک لیوان شیر |
| میان‌وعده | یک میوه مثل پرتقال یا کیوی، یک مشت مغز یا ماست |
| ناهار | برنج یا نان، مرغ، ماهی یا گوشت، یا خورش حبوبات، سالاد |
| عصرانه | ماست یا شیر، یا عدسی |
| شام | سوپ یا آش با حبوبات و گوشت، یا املت با سبزی، نان |
این فقط یک نمونه است. بیماران دیابتی، کلیوی و قلبی باید برنامه را با پزشک یا کارشناس تغذیه‌ی خود تنظیم کنند.
دیابت و غذا
در بیمار دیابتی هم پروتئین و انرژی کافی لازم است، ولی قند خون باید کنترل بماند. غذا را در وعده‌های منظم بخورید، نان و برنج را به اندازه و ترجیحاً سبوس‌دار انتخاب کنید و شیرینی و نوشابه را کنار بگذارید. قند بالا خودش یکی از دلیل‌های اصلی دیر خوب شدن زخم است (اثر دیابت بر ترمیم زخم).
مکمل‌ها
کسی که غذای متنوع و کافی می‌خورد، معمولاً مکمل لازم ندارد. مکمل‌ها برای این گروه‌ها مفیدند و باید با نظر پزشک انتخاب شوند:
- کسانی که کم‌اشتها هستند، وزن کم کرده‌اند یا سوءتغذیه دارند: مکمل‌های غذایی کامل پرپروتئین و پرانرژی.
- کسانی که کمبود ثابت‌شده‌ی ویتامین، آهن یا روی دارند.
- بیماران زخم بستر عمیق با سوءتغذیه: مکمل‌هایی که آرژینین، روی و ویتامین‌های آنتی‌اکسیدان هم دارند.
پودرهای پروتئین ورزشی برای بیمار سالمند مناسب نیستند و مصرف مقدار زیاد ویتامین‌ها زخم را زودتر نمی‌بندد.
باورهای نادرست
- «تخم‌مرغ و ماهی زخم را عفونی می‌کند یا خارش می‌آورد»: پایه‌ی علمی ندارد. هر دو منبع عالی پروتئین‌اند.
- «گوشت قرمز برای زخم بد است»: گوشت کم‌چرب منبع خوب پروتئین، آهن و روی است.
- «غذای گرمی یا سردی زخم را بدتر می‌کند»: ترمیم زخم به پروتئین، انرژی و ویتامین‌ها بستگی دارد، نه به این تقسیم‌بندی.
- «ادویه زخم را عفونی می‌کند»: درست نیست؛ پرهیز بی‌دلیل فقط اشتها را کم می‌کند.
چطور بفهمیم غذای کافی می‌خوریم؟
- وزن کنید؛ کاهش وزن بی‌دلیل در دوره‌ی زخم هشدار است.
- اگر کمتر از نصف وعده‌ها را می‌خورید، به پزشک بگویید.
- پزشک ممکن است آزمایش‌هایی مثل شمارش خون، آهن، قند و گاهی ویتامین‌ها را بخواهد.
تغذیه بخشی از درمان زخم است، نه جای آن. اگر زخمی دارید که دیر خوب می‌شود، در کلینیک زخم پلاس علاوه بر درمان زخم، وضعیت تغذیه هم بررسی می‌شود. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. کارهای دیگری که ترمیم را سریع‌تر می‌کند را در سرعت بخشیدن به بهبود زخم و اصول مراقبت روزانه را در مراقبت از زخم بخوانید.
پرسش‌های پرتکرار
برای ترمیم زخم روزانه چقدر پروتئین لازم است؟
برای بیشتر بزرگسالانی که زخم دارند، حدود ۱ تا ۱٫۵ گرم برای هر کیلوگرم وزن؛ یعنی برای فرد ۷۰ کیلویی تقریباً ۷۰ تا ۱۰۰ گرم در روز. بیماران کلیوی باید مقدار را با پزشک تعیین کنند.
کدام میوه برای زخم بهتر است؟
میوه‌های سرشار از ویتامین C مثل پرتقال، نارنگی، کیوی و توت‌فرنگی. ولی مهم‌تر از نوع میوه، کافی بودن کل غذا و پروتئین است.
قرص روی یا ویتامین C بخورم؟
اگر کمبود دارید، بله و با نظر پزشک. بدون کمبود، مصرف مقدار زیاد آن‌ها زخم را زودتر خوب نمی‌کند و روی زیاد ممکن است ضرر هم داشته باشد.
منابع
- Stechmiller JK. Understanding the role of nutrition and wound healing. Nutr Clin Pract 2010.
- EPUAP, NPIAP, PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline (nutrition chapter). 2019.
- Langer G, Fink A. Nutritional interventions for preventing and treating pressure ulcers. Cochrane Database Syst Rev 2014.
مقالههای مرتبط
خارش زخم: چرا زخم هنگام بهبود می‌خارد و چه کنیم
دلیل خارش زخم در حال ترمیم چیست؟ تفاوت خارش طبیعی با عفونت، حساسیت به چسب و پانسمان، اگزمای اطراف زخم…
۴ دقیقه مطالعه
مراقبت از زخم در خانه: ۸ اصل ساده برای هر زخم
زخم را در خانه چطور مراقبت کنیم؟ شستن دستها، شستن زخم با آب یا سرم، رطوبت درست، پانسمان مناسب، دفعات…
۵ دقیقه مطالعه
سریع‌ترین راه بهبود زخم: ۱۰ کار که ترمیم را سریع‌تر می‌کند
چطور زخم را زودتر خوب کنیم؟ مرطوب و پوشیده نگه داشتن زخم، شستن ملایم، برداشتن فشار، پروتئین و آب کافی،…
۵ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید