تغذیه‌ی بیمار زخم بستر: چه بخورد و چقدر پروتئین لازم دارد

چرا تغذیه در زخم بستر مهم است؟

زخم بستر، به‌خصوص اگر عمیق و پرترشح باشد، از بدن پروتئین و آب می‌گیرد. بدنی که غذای کافی نمی‌گیرد، عضله و چربی را مصرف می‌کند؛ پوست نازک‌تر و بالشتک طبیعی روی استخوان‌ها کمتر می‌شود و زخم‌های تازه راحت‌تر پیدا می‌شوند. سوءتغذیه دفاع بدن را هم ضعیف می‌کند. برعکس، وقتی بیمار انرژی و پروتئین کافی بگیرد، زخم شانس بیشتری برای بسته شدن دارد. تغذیه به‌تنهایی زخم را نمی‌بندد، ولی بدون آن بقیه‌ی درمان‌ها کم‌اثر می‌شوند (درمان زخم بستر).

بیمار زخم بستر چه بخورد؟

پروتئین در هر وعده

منبع پروتئین را در هر وعده بگذارید، نه فقط ناهار: تخم‌مرغ، شیر، ماست، پنیر و کشک، مرغ، ماهی، گوشت قرمز کم‌چرب، عدس، لوبیا و نخود. برای بیماری که کم اشتها دارد یا جویدنش سخت است: سوپ غلیظ با گوشت چرخ‌کرده یا مرغ ریش‌ریش، فرنی با شیر، حلیم، ماست، تخم‌مرغ آب‌پز نرم، و پودر شیر خشک که به سوپ یا فرنی اضافه شود.

انرژی کافی

وقتی کالری کم برسد، بدن پروتئین غذا را مثل سوخت مصرف می‌کند و چیزی برای ترمیم زخم نمی‌ماند. نان، برنج، سیب‌زمینی، غلات و کمی روغن سالم (زیتون یا کانولا) لازم است. برای بیمار کم‌اشتها، وعده‌های کوچک و پرانرژی در فاصله‌های کوتاه بهتر از سه وعده‌ی بزرگ است.

آب و مایعات

بیمار بستری اغلب کم آب می‌نوشد؛ گاهی از ترس دستشویی رفتن. مگر این‌که پزشک به دلیل بیماری قلب یا کلیه محدودیت گذاشته باشد، روزانه آب، دوغ کم‌نمک، شیر، آب‌میوه‌ی طبیعی و سوپ کافی بدهید. ادرار تیره و کم، خشکی دهان و گیجی تازه نشانه‌ی کم‌آبی است.

میوه و سبزی

میوه و سبزی ویتامین C و مواد معدنی می‌دهند و فیبرشان جلوی یبوست را می‌گیرد؛ یبوست و زور زدن در بیمار بستری مشکل‌ساز است.

مکمل‌ها: چه زمانی و کدام؟

وقتی بیمار با غذای معمولی به نیازش نمی‌رسد یا وزن کم کرده، مکمل غذایی پرپروتئین و پرانرژی کمک می‌کند. راهنمای بین‌المللی برای بزرگسالانی که زخم بستر مرحله‌ی ۲ یا عمیق‌تر و سوءتغذیه دارند، مکمل‌هایی را پیشنهاد می‌کند که علاوه بر پروتئین، آرژینین، روی و ویتامین‌های آنتی‌اکسیدان هم دارند. نوع و مقدارش را پزشک یا کارشناس تغذیه تعیین کند.

ویتامین C و روی را فقط اگر بیمار کمبود دارد باید جبران کرد. خوردن مقدار زیاد بدون کمبود، زخم را زودتر نمی‌بندد و روی زیاد جذب مس را هم مختل می‌کند.

بیمارانی که محدودیت دارند

برخی بیماری‌ها برنامه‌ی غذایی را تغییر می‌دهند و این‌جا باید با پزشک خود بیمار هماهنگ شد:

• در بیماری کلیه، پروتئین و مایعات را بدون نظر پزشک زیاد نکنید؛ مقدار مناسب به مرحله‌ی بیماری و دیالیز بستگی دارد.
• بیمار دیابتی هم پروتئین و انرژی کافی لازم دارد، ولی قندش باید کنترل بماند (اثر دیابت بر ترمیم زخم).
• در نارسایی قلب یا ورم بدن، مقدار مایعات و نمک را پزشک تعیین می‌کند.
• اگر بیمار هنگام غذا خوردن سرفه می‌کند یا غذا در گلویش می‌ماند، غذا را نرم و غلیظ کنید و از پزشک بخواهید بلعش را بررسی کند؛ گاهی تغذیه با لوله لازم می‌شود.

چطور بفهمیم بیمار غذای کافی می‌خورد؟

• هر هفته یا دو هفته وزنش کنید (اگر ممکن است). کاهش وزن بی‌دلیل هشدار است.
• چند روز یادداشت کنید چقدر از هر وعده خورده است؛ اگر کمتر از نصف بشقاب، به پزشک بگویید.
• پزشک ممکن است آزمایش خون (مثل آلبومین، کم‌خونی، قند) درخواست کند. آلبومین به‌تنهایی معیار خوبی برای تغذیه نیست، چون با التهاب هم پایین می‌آید.

تغذیه برای ترمیم همه‌ی زخم‌ها را در تغذیه برای ترمیم زخم و مراقبت روزانه‌ی بیمار را در مراقبت از بیمار زخم بستر در خانه نوشته‌ایم.

پرسش‌های پرتکرار

بیمار زخم بستر روزانه چقدر پروتئین لازم دارد؟

برای بیشتر بزرگسالانی که زخم بستر دارند و لاغر شده‌اند، روزی یک‌وربع تا یک‌ونیم گرم برای هر کیلو وزن، مگر پزشک به دلیل بیماری کلیه مقدار دیگری بگوید.

آیا شیر و تخم‌مرغ زخم را عفونی می‌کند؟

نه. این باور نادرست است. شیر، تخم‌مرغ و گوشت همان چیزی‌اند که زخم برای پر شدن لازم دارد.

مکمل پروتئین از داروخانه بخرم؟

برای بیمار کم‌اشتها، مکمل‌های غذایی کامل (پرپروتئین و پرانرژی) کمک می‌کنند. پودرهای پروتئین ورزشی برای بیمار سالمند مناسب نیستند. پیش از خرید با پزشک یا کارشناس تغذیه مشورت کنید.

منابع

1. EPUAP, NPIAP, PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. The International Guideline. 2019 (فصل تغذیه).
2. Langer G, Fink A. Nutritional interventions for preventing and treating pressure ulcers. Cochrane Database Syst Rev 2014.