زخم ناشی از پرتودرمانی: مراقبت از پوست در طول درمان و زخم‌های دیررس

بیشتر بیمارانی که پرتودرمانی می‌شوند، تغییری در پوست ناحیه‌ی درمان می‌بینند. شدت آن به محل درمان، مقدار پرتو، نوع پوست و درمان‌های همراه بستگی دارد. سینه، سر و گردن، کشاله‌ی ران و زیر بغل، که پوست در آن‌ها چین می‌خورد یا نازک است، بیشتر آسیب می‌بینند. در این مقاله توضیح داده‌ایم در طول درمان و بعد از آن چطور از پوست مراقبت کنید.

واکنش پوست در طول پرتودرمانی

تغییرات پوست معمولاً از هفته‌ی دوم یا سوم درمان شروع می‌شود و تا یکی دو هفته بعد از جلسه‌ی آخر بیشتر می‌شود:

1. قرمزی خفیف یا تیره شدن پوست، شبیه آفتاب‌سوختگی، با کمی گرمی و خارش.
2. خشکی و پوسته‌پوسته شدن پوست.
3. پوسته‌ریزی خیس: لایه‌ی رویی پوست کنده می‌شود، زیرش صورتی و خیس است و ترشح دارد و دردناک است؛ بیشتر در چین‌های پوست.
4. به‌ندرت، زخم عمیق‌تر یا خونریزی از پوست.

مراقبت از پوست در طول درمان

• ناحیه‌ی درمان را با آب ولرم و صابون ملایم بدون عطر بشویید و با حوله‌ی نرم به آرامی خشک کنید؛ نمالید. شستن پوست، برخلاف تصور قدیمی، واکنش پوست را کمتر می‌کند.
• روزی دو سه بار یک کرم مرطوب‌کننده‌ی ساده و بدون عطر بزنید. اگر تیم پرتودرمانی درباره‌ی زمان زدن کرم نسبت به جلسه دستور خاصی داده، همان را رعایت کنید.
• لباس نخی، نرم و گشاد بپوشید. در پرتودرمانی سینه، سوتین بدون فنر یا نخی نرم بهتر است.
• ناحیه را از آفتاب، باد سرد، کیسه‌ی آب گرم و یخ دور نگه دارید.
• موهای ناحیه را با تیغ نتراشید؛ اگر لازم است، از ماشین برقی استفاده کنید.
• چسب، پماد، پودر یا عطر را بدون پرسیدن از تیم درمان روی پوست نزنید.

درمان پوسته‌ریزی خیس

وقتی پوست باز و خیس می‌شود، آن را مثل یک زخم سطحی درمان می‌کنند: شست‌وشوی ملایم با سرم یا آب ولرم، پانسمان سیلیکونی یا فوم نچسب که ترشح را جذب کند و موقع برداشتن پوست را نکند، و گاهی هیدروژل برای آرام کردن سوزش. پانسمان را با چسب معمولی روی پوست پرتودیده نچسبانید؛ از باند، لباس یا چسب‌های سیلیکونی استفاده کنید. مسکن طبق دستور پزشک درد را کم می‌کند. اگر نشانه‌ی عفونت پیدا شد، درمانش لازم است (عفونت زخم). این زخم‌ها معمولاً در چند هفته بعد از پایان درمان بسته می‌شوند.

زخم‌های دیررس پرتودرمانی

پرتو به رگ‌های کوچک پوست و بافت زیر آن هم آسیب می‌زند. سال‌ها بعد، پوست ناحیه ممکن است نازک، سفت، کم‌رنگ یا پر از رگ‌های ریز قرمز شود و خون کمتری بگیرد. در این پوست، یک خراش یا ضربه‌ی کوچک ممکن است به زخمی تبدیل شود که ماه‌ها بسته نمی‌شود. گاهی استخوان زیر پوست هم آسیب می‌بیند، مثلاً فک بعد از پرتودرمانی سر و گردن.

درمان این زخم‌ها با بررسی کامل شروع می‌شود. اول باید مطمئن شد که زخم برگشت سرطان نیست؛ برای همین معمولاً از آن نمونه‌برداری می‌شود (زخم بدخیم). بعد بافت مرده با احتیاط برداشته می‌شود، عفونت کنترل می‌شود و پانسمان مناسب انتخاب می‌شود (دبریدمان). در برخی آسیب‌های دیررس پرتو، اکسیژن پرفشار کمک می‌کند. زخم‌هایی که بسته نمی‌شوند، گاهی با جراحی و آوردن بافت سالم با خون‌رسانی خوب از جای دیگر بدن درمان می‌شوند.

مراقبت طولانی‌مدت از پوست پرتودیده

• پوست ناحیه را برای همیشه از آفتاب محافظت کنید.
• روزانه آن را چرب نگه دارید.
• از ضربه، فشار و مالش روی آن مراقبت کنید.
• هر زخم یا خراشی که در دو هفته بسته نشد، نشان دهید.
• سیگار را کنار بگذارید؛ خون‌رسانیِ پوستِ پرتودیده را بیشتر کم می‌کند.

زخم‌های پرتودرمانی، از پوسته‌ریزی خیس در طول درمان تا زخم‌های دیررس که سال‌ها بعد باز می‌شوند، در کلینیک زخم پلاس با هماهنگی تیم درمان سرطان پانسمان و پیگیری می‌شوند. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. برای آشنایی با زخم‌هایی که دیر خوب می‌شوند، زخم مزمن را بخوانید.

پرسش‌های پرتکرار

در طول پرتودرمانی حمام کنم؟

بله. دوش با آب ولرم و صابون ملایم بی‌خطر است و به پوست کمک می‌کند. فقط پوست را نمالید، آب داغ نگیرید و علامت‌هایی را که تیم درمان روی پوست کشیده پاک نکنید.

آلوئه‌ورا یا کرم خاصی جلوی سوختگی پرتو را می‌گیرد؟

شواهد کافی برای برتری آلوئه‌ورا یا کرم خاصی نیست. یک مرطوب‌کننده‌ی ساده و بدون عطر، به‌علاوه‌ی شستن ملایم، کافی است. برخی مراکز کرم کورتون خفیف تجویز می‌کنند که خارش و التهاب را کم می‌کند.

تیرگی پوست بعد از پرتودرمانی از بین می‌رود؟

تیرگی و قرمزی معمولاً در چند ماه کم می‌شود، ولی ممکن است کمی تفاوت رنگ برای همیشه بماند. محافظت از آفتاب این تفاوت را کمتر می‌کند.