عفونت زخم: نشانه‌ها، تفاوت با ترمیم عادی و تشخیص

میکروب روی هر زخمی هست، ولی هر زخمی عفونی نیست. این مقاله کمک می‌کند تفاوت ترمیم عادی و عفونت را بشناسید، بدانید کدام زخم‌ها بیشتر عفونت می‌کنند و پزشک چطور عفونت را تشخیص می‌دهد. روش درمان را جداگانه در درمان زخم عفونی نوشته‌ایم.

عفونت زخم چیست؟

پوست سد اصلی بدن در برابر میکروب‌هاست. وقتی زخم برمی‌دارد، باکتری‌های پوست، محیط یا جسمی که زخم را ایجاد کرده وارد زخم می‌شوند. اگر تعدادشان کم باشد و بدن بتواند کنترلشان کند، زخم خوب می‌شود. عفونت یعنی شمار میکروب‌ها از توان دفاعی بدن بیشتر شود و به بافت حمله کنند که بدن به آن‌ها واکنش دهد و ترمیم بایستد. شایع‌ترین میکروب‌ها استافیلوکوک و استرپتوکوک‌اند؛ در زخم‌های کهنه، پاها و زخم‌های آلوده به خاک، میکروب‌های دیگر هم دیده می‌شوند.

ترمیم عادی یا عفونت؟

در دو سه روز اول، لبه‌ی زخم کمی صورتی و گرم است، کمی ورم دارد و ترشح شفاف یا کمی صورتی می‌دهد. این التهاب طبیعی است و روزبه‌روز کمتر می‌شود. اگر از روز سوم به بعد اوضاع بدتر شود، باید به عفونت فکر کرد.

نشانه‌های عفونت در زخم تازه

• قرمزی دور زخم که بزرگ‌تر می‌شود یا خط قرمزی رو به بالای دست یا پا کشیده می‌شود.
• درد، ورم و گرمی که بعد از چند روز بیشتر شده است.
• ترشح غلیظ زرد، سبز یا کرم‌رنگ، یا بوی بد (رنگ ترشح زخم و بوی زخم).
• باز شدن لبه‌های زخم بخیه‌خورده.
• تب، لرز، بی‌حالی یا ورم و درد غده‌های لنفاوی کشاله‌ی ران یا زیر بغل.

نشانه‌های عفونت در زخم کهنه

در پای دیابتی، زخم فشاری و زخم وریدی ساق، بدن کمتر واکنش دارد و چه‌بسا قرمزی و تب نباشد. این تغییرها را جدی بگیرید:

• زخمی که چند هفته خوب پیش می‌رفت، متوقف شده یا بزرگ‌تر می‌شود.
• ترشح بیشتر شده یا رنگ و بویش عوض شده است.
• کف زخم به‌جای سرخ و دانه‌دانه، کدر، زرد یا خیلی شکننده شده و زود خون می‌آید.
• درد تازه در زخمی که قبلاً درد نداشت.
• زیر لبه‌ی زخم فضای خالی و تونل پیدا شده است.

در پای دیابتی که حس پا کم است، گاهی تنها نشانه بالا رفتن ناگهانی قند خون است (درمان زخم دیابتی).

عفونت چطور پیش می‌رود؟

درمانگران زخم عفونت را یک مسیر چندمرحله‌ای می‌بینند. هر چه زودتر دیده شود، درمانش ساده‌تر است:

1. آلودگی: میکروب روی زخم هست، ولی تکثیر نمی‌شود و آسیبی نمی‌زند. این وضع همه‌ی زخم‌هاست.
2. عفونت موضعی: میکروب‌ها در خود زخم زیاد شده‌اند و ترمیم کند شده است؛ نشانه‌ها محدود به خود زخم است.
3. عفونت پخش‌شونده: عفونت از زخم بیرون زده و پوست و چربی زیر پوست را گرفته؛ قرمزی و ورم چند سانتی‌متر دورتر از زخم هم دیده می‌شود.
4. عفونت در کل بدن: میکروب‌ها یا واکنش بدن به آن‌ها همه‌ی بدن را درگیر کرده است؛ تب، لرز، ضعف شدید و گیجی. این حالت خطرناک است.

چه زخم‌هایی بیشتر عفونت می‌کنند؟

• زخم‌هایی که با خاک، کود یا آب کثیف تماس داشته‌اند، یا ذره‌ای شیشه، تراشه‌ی چوب یا خار داخلشان جا مانده.
• جای دندان انسان یا حیوان (زخم گاز گرفتگی حیوانات).
• زخم‌های عمیق، له‌شده یا دارای بافت مرده.
• زخم جراحی در بیمار چاق، سیگاری یا دیابتی (عفونت محل جراحی).
• زخم در کسی که دیابت کنترل‌نشده دارد، خون‌رسانی پایش ضعیف است، کورتون یا داروی شیمی‌درمانی مصرف می‌کند یا سالمند است.
• زخم‌های کهنه‌ای که ماه‌ها باز مانده‌اند (زخم مزمن).

پزشک چطور عفونت را تشخیص می‌دهد؟

تشخیص عفونت قبل از هر چیز با نگاه کردن و لمس زخم است: اندازه‌ی قرمزی، گرمی، ورم، ترشح، بو، عمق زخم و این‌که ته زخم سخت است و پزشک با ابزار استریل به استخوان برخورد می‌کند یا نه. برخی بررسی‌ها هم کمک می‌کنند:

• کشت زخم برای این است که بدانیم کدام میکروب عامل عفونت است و کدام آنتی‌بیوتیک اثر دارد. برای زخم بی‌مشکل، کشت فایده‌ای ندارد، چون روی هر زخمی میکروب پیدا می‌شود. نمونه بعد از شستن زخم و از بافت سالم کف زخم گرفته می‌شود، نه از چرک روی آن؛ نمونه‌ی بافتی دقیق‌تر از سواب است.
• آزمایش خون (شمارش گلبول‌ها، CRP و ESR) در عفونت‌های عمیق‌تر شدت التهاب را نشان می‌دهد و برای پیگیری درمان به کار می‌رود.
• عکس ساده و MRI وقتی لازم است که احتمال رسیدن عفونت به استخوان یا جمع شدن چرک در عمق باشد.

چطور جلوی عفونت زخم را بگیریم؟

1. جای زخم تازه را چند دقیقه زیر شیر آب تمیز بگیرید و خاک و ذرات را بیرون بیاورید (شست‌وشوی زخم).
2. زخم را با پانسمان تمیزی که به زخم نچسبد بپوشانید و هر وقت خیس یا کثیف شد عوضش کنید.
3. پیش از دست زدن به زخم یا پانسمان، دست‌ها را بشویید.
4. اگر زخم آلوده به خاک است، وضعیت واکسن کزاز را بررسی کنید (کزاز).
5. جسم خارجی که در زخم مانده، زخم عمیق و گاز گرفتگی را زود به درمانگر نشان دهید.
6. قند خون را کنترل کنید، سیگار را کنار بگذارید و غذای کافی بخورید؛ این‌ها دفاع بدن را قوی‌تر می‌کنند.

خوردن آنتی‌بیوتیک «محض احتیاط» برای یک زخم معمولی لازم نیست و مصرف بی‌جای آن میکروب‌ها را مقاوم می‌کند. درمانگر فقط در برخی زخم‌ها، مثل بعضی گاز گرفتگی‌ها، آن را از ابتدا شروع می‌کند.

اگر فکر می‌کنید زخمتان عفونت کرده، در کلینیک زخم پلاس زخم را نگاه می‌کنیم، اگر لازم باشد از آن نمونه برمی‌داریم و درمان را همان روز شروع می‌کنیم. برای وقت گرفتن به تماس با ما بروید.

پرسش‌های پرتکرار

هر زخمی که قرمز است عفونت کرده؟

نه. کمی قرمزی در لبه‌ی زخم در روزهای اول طبیعی است. قرمزی‌ای که بزرگ‌تر می‌شود، درد بیشتر و ترشح چرکی نشانه‌ی عفونت‌اند.

چند روز بعد از زخم، عفونت پیدا می‌شود؟

بیشتر عفونت‌ها دو تا پنج روز بعد از زخم شروع می‌شوند. عفونت زخم جراحی ممکن است تا یک ماه بعد از عمل هم پیدا شود.

آیا عفونت زخم مسری است؟

ترشح زخم عفونی می‌تواند میکروب را به دیگران یا جاهای دیگر بدن برساند. دست‌ها را قبل و بعد از پانسمان بشویید، پانسمان کهنه را در کیسه‌ی بسته دور بیندازید و حوله‌ی بیمار را جدا کنید.

بتادین یا آب اکسیژنه جلوی عفونت را می‌گیرد؟

شست‌وشوی زخم با آب تمیز یا سرم برای پیشگیری کافی است. آب اکسیژنه و الکل به بافت سالم آسیب می‌زنند. محلول‌های ضدمیکروب را درمانگر برای زخم‌های عفونی و برای مدت کوتاه انتخاب می‌کند.

منابع

1. International Wound Infection Institute (IWII). Wound Infection in Clinical Practice: Principles of Best Practice. 3rd ed. 2022.
2. Stevens DL و همکاران. Practice guidelines for the diagnosis and management of skin and soft tissue infections: 2014 update by the IDSA. Clin Infect Dis 2014.
3. NICE. Surgical site infections: prevention and treatment (NG125). 2019.