بوی زخم: علت، نشانه‌های خطر و راه‌های از بین بردن آن

برای خیلی از بیماران و خانواده‌ها، بوی زخم از خود زخم آزاردهنده‌تر است. بیمار خجالت می‌کشد، مهمان کمتر می‌آید و گاهی اشتها هم از بین می‌رود. خبر خوب این است که بیشتر بوهای زخم قابل کنترل‌اند. در این مقاله علت بو، نشانه‌های نگران‌کننده و راه‌های کم کردن آن را آورده‌ایم.

چرا زخم بو می‌دهد؟

• بافت مرده: پوست و چربی مرده در کف زخم خوراک باکتری‌هاست. وقتی تجزیه می‌شود، بوی تند و زننده می‌دهد. زخم‌هایی که لایه‌ی سیاه یا زرد دارند، معمولاً بودارند.
• میکروب‌ها: بعضی باکتری‌ها، به‌خصوص آن‌هایی که بدون اکسیژن زندگی می‌کنند، مواد بسیار بدبو می‌سازند. میکروب سودوموناس بوی شیرین و خاصی دارد و ترشح را سبز می‌کند (رنگ ترشح زخم).
• ترشح کهنه زیر پانسمان: پانسمانی که چند روز مانده، مقداری ترشح در خود جمع کرده که بو می‌دهد. این بو بعد از شستن زخم می‌رود.
• نوع پانسمان: هیدروکلوئید و برخی پانسمان‌ها با ترشح ژل بودار درست می‌کنند. این طبیعی است و نشانه‌ی عفونت نیست.
• زخم سرطانی: زخم‌هایی که از رشد تومور در پوست پیدا می‌شوند، معمولاً بافت مرده‌ی زیاد و بوی شدید دارند (زخم بدخیم سرطانی).
• راه باز شدن به روده یا مثانه: اگر زخم بوی مدفوع یا ادرار می‌دهد، باید همان روز بررسی شود.

کی بوی زخم نگران‌کننده است؟

درمانگرها بو را بعد از برداشتن پانسمان و شستن زخم می‌سنجند. اگر بو با شست‌وشو از بین برود، از ترشح کهنه بوده است. این حالت‌ها جدی‌ترند:

• بو بعد از شستن زخم هم باقی است.
• زخمی که قبلاً بو نداشت، بودار شده یا بو هر روز بدتر می‌شود.
• بو با درد بیشتر، قرمزی و گرمی دور زخم یا ترشح غلیظ همراه است (نشانه‌های عفونت زخم).
• بو از فاصله‌ی چند متری و حتی با پانسمان بسته حس می‌شود.

بوی زخم چطور از بین می‌رود؟

درمان علت

عطر و اسپری بو را نمی‌برد، فقط آن را می‌پوشاند. تا علت درمان نشود، بو برمی‌گردد:

1. برداشتن بافت مرده (دبریدمان) مؤثرترین کار است. بعد از پاک شدن کف زخم، بو معمولاً خیلی کمتر می‌شود.
2. اگر عفونت هست، درمانش با پانسمان ضدمیکروب و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیک (درمان زخم عفونی).
3. شستن زخم با سرم در هر بار تعویض پانسمان.
4. تعویض به‌موقع پانسمان؛ پانسمان خیس و اشباع‌شده بو را بیشتر می‌کند.

پانسمان‌ها و داروهای ضدبو

• پانسمان زغال فعال لایه‌ای دارد که مولکول‌های بو را می‌گیرد. باید کامل روی زخم بسته شود و لبه‌هایش باز نماند؛ وقتی خیس شود، اثرش کم می‌شود.
• پانسمان‌های ضدمیکروب مثل نقره، ید یا PHMB تعداد میکروب‌ها و در نتیجه بو را کم می‌کنند. درمانگر آن‌ها را برای مدت محدود تجویز می‌کند.
• ژل مترونیدازول روی زخم در بعضی زخم‌ها، به‌خصوص زخم‌های سرطانی، بو را کم می‌کند. این دارو هم مثل هر داروی دیگری باید با تجویز پزشک باشد.
• در زخم‌های بزرگ و پرترشح، وکیوم تراپی ترشح را مداوم بیرون می‌کشد و در یک ظرف بسته جمع می‌کند.

کارهایی که در خانه کمک می‌کند

• پانسمان کهنه را در یک کیسه‌ی دربسته بگذارید و همان موقع از اتاق بیرون ببرید.
• اتاق را روزی چند بار هوا بدهید و ملافه و لباس بیمار را مرتب عوض کنید.
• یک کاسه زغال فعال یا قهوه‌ی آسیاب‌شده زیر تخت یا گوشه‌ی اتاق بو را می‌گیرد.
• عطر و خوشبوکننده‌ی تند را روی زخم یا پانسمان نزنید؛ پوست را آزار می‌دهد و گاهی بیمار را بیشتر حالت تهوع می‌دهد.

بو و حال بیمار

بیماری که زخم بودار دارد، اغلب از دیگران دوری می‌کند، کمتر غذا می‌خورد و ناامید می‌شود. این را با درمانگر در میان بگذارید؛ کنترل بو بخشی از درمان است، نه یک خواهش اضافه. خانواده هم با رفتار عادی و بدون اشاره‌ی مداوم به بو، کمک بزرگی می‌کنند. غذای کافی بیمار را قوی‌تر می‌کند؛ پرهیز از ادویه، نمک یا غذای خاص بوی زخم را کم نمی‌کند و فقط اشتهای بیمار را کمتر می‌کند (تغذیه برای ترمیم زخم).

در کلینیک زخم پلاس علت بو پیدا می‌شود، بافت مرده و عفونت درمان می‌شود و پانسمانی انتخاب می‌شود که بو را در خانه کنترل کند. برای وقت معاینه به تماس با ما بروید.

پرسش‌های پرتکرار

بوی زخم یعنی عفونت کرده؟

نه همیشه. بوی ترشح کهنه و بوی برخی پانسمان‌ها با شست‌وشو می‌رود. بویی که بعد از شستن می‌ماند یا تازه پیدا شده، به‌خصوص با درد و قرمزی، احتمال عفونت را بالا می‌برد.

بوی زخم دیابتی را چطور از بین ببریم؟

زخم پای دیابتی بودار معمولاً بافت مرده یا عفونت دارد و باید زود معاینه شود؛ عفونت در پای دیابتی سریع پیش می‌رود (درمان زخم دیابتی).

با پودر قرص مترونیدازول روی زخم بو می‌رود؟

ریختن پودر قرص روی زخم را خودسرانه انجام ندهید. شکل مناسب دارو و مدت مصرفش را پزشک تعیین می‌کند و بیشتر وقت‌ها تا بافت مرده برداشته نشود، اثر دارو هم کم است.

منابع

1. International Wound Infection Institute (IWII). Wound Infection in Clinical Practice. 2022.
2. da Costa Santos CM و همکاران. A systematic review of topical treatments to control the odor of malignant fungating wounds. J Pain Symptom Manage 2010.
3. WUWHS. Wound exudate: effective assessment and management. Consensus document. 2019.