گاز گرفتگی حیوانات: شستن زخم، واکسن هاری و پیشگیری از عفونت

گاز گرفتگی سگ و گربه در ایران شایع است، چه از حیوان خانگی خودمان و چه از حیوانات ولگرد. خیلی‌ها زخم کوچک را جدی نمی‌گیرند، در حالی که هاری در کشور ما هنوز وجود دارد و عفونت زخم گاز گرفتگی هم سریع پیش می‌رود. این مقاله کارهای درست بعد از گاز گرفتگی را قدم به قدم توضیح می‌دهد.

کمک‌های اولیه

1. زخم را همان لحظه زیر آب روان با صابون، دست‌کم ۱۵ دقیقه بشویید. حتی خراش کوچک یا لیسیدن روی پوست زخمی را هم بشویید.
2. بعد از شستن، اگر در دسترس است، بتادین یا الکل روی زخم بزنید.
3. اگر خونریزی دارد، با پارچه‌ی تمیز فشار دهید و زخم را بپوشانید.
4. زخم را با دهان نمکید و رویش مواد خانگی نریزید.
5. همان روز به مرکز پیشگیری از هاری یا مرکز بهداشتی‌درمانی بروید. منتظر نمانید ببینید حیوان بیمار می‌شود یا نه.

هاری

هاری یک بیماری ویروسی است که از راه بزاق حیوان آلوده، با گاز گرفتن، خراش یا لیسیدن روی زخم، منتقل می‌شود. ویروس از محل زخم به آرامی در مسیر عصب‌ها به مغز می‌رسد؛ این زمان ممکن است چند هفته تا چند ماه باشد. هاری وقتی علامت بدهد تقریباً همیشه کشنده است، ولی با شستن زخم و واکسن به‌موقع تقریباً به‌طور کامل قابل پیشگیری است.

• سگ، گربه، روباه، گرگ، شغال و خفاش می‌توانند هاری را منتقل کنند.
• در مرکز هاری، بر اساس نوع حیوان، شدت و جای زخم و وضعیت حیوان، درباره‌ی واکسن و در زخم‌های شدید سرم ضدهاری تصمیم گرفته می‌شود.
• واکسن هاری در چند نوبت طبق برنامه‌ی مرکز تزریق می‌شود و کامل کردن همه‌ی نوبت‌ها ضروری است.
• اگر سگ یا گربه‌ی صاحب‌دار است، باید ده روز زیر نظر باشد. اگر در این مدت سالم ماند، ممکن است ادامه‌ی واکسن لازم نباشد؛ این را مرکز هاری تعیین می‌کند.

بارداری مانع واکسن هاری نیست و واکسن در کودکان و زنان باردار بی‌خطر است.

عفونت زخم گاز گرفتگی

دهان حیوان پر از میکروب است. گاز گرفتگی گربه، با دندان‌های تیز و باریکی که زخم سوراخ‌شده‌ی عمیق می‌سازند، بیشتر از سگ عفونت می‌کند. عفونت ممکن است در کمتر از یک روز شروع شود: قرمزی، ورم، درد شدید، ترشح چرکی و گاهی خطوط قرمز به سمت بالای دست یا پا. در دست، عفونت ممکن است به تاندون و مفصل برسد.

این گاز گرفتگی‌ها بیشتر در خطر عفونت‌اند و معمولاً آنتی‌بیوتیک پیشگیری می‌خواهند:

• گاز گرفتگی گربه.
• زخم‌های دست، صورت، ناحیه‌ی تناسلی یا نزدیک مفاصل و استخوان.
• زخم‌های عمیق سوراخ‌شده یا له‌شده.
• بیماران دیابتی، کسانی که طحال ندارند یا ایمنی ضعیف دارند.

درمان زخم گاز گرفتگی

• زخم در مرکز درمانی کامل شسته و بافت له‌شده برداشته می‌شود.
• بیشتر گاز گرفتگی‌ها کامل بخیه نمی‌شوند تا ترشح بیرون برود و عفونت کمتر شود. زخم‌های صورت، به دلیل ظاهر و خون‌رسانی خوب، معمولاً بسته می‌شوند.
• واکسن کزاز اگر به‌روز نیست، زده می‌شود (کزاز).
• در روزهای بعد، زخم را روزانه بشویید، پانسمان را عوض کنید و دست یا پا را بالا نگه دارید.

کمک‌های اولیه‌ی همه‌ی زخم‌ها را در کمک‌های اولیه در زخم و نشانه‌های عفونت را در عفونت زخم ببینید.

گاز گرفتگی انسان

گاز گرفتگی انسان، به‌خصوص زخم روی بندهای انگشتان که در دعوا با مشت به دندان طرف مقابل خورده، بسیار زود عفونت می‌کند و ممکن است به مفصل برسد. این زخم‌ها کوچک به نظر می‌رسند ولی باید همان روز دیده شوند و تقریباً همیشه آنتی‌بیوتیک می‌خواهند.

پیشگیری

• به سگ‌ها و گربه‌های ولگرد نزدیک نشوید و به آن‌ها غذا ندهید.
• به کودکان یاد دهید به حیوانی که غذا می‌خورد، خواب است یا توله دارد دست نزنند.
• حیوان خانگی‌تان را به‌موقع واکسن هاری بزنید.
• کودک را با سگ تنها نگذارید، حتی سگ آرام خانه.

واکسن و سرم هاری در مراکز پیشگیری از هاری انجام می‌شود. پانسمان و پیگیری زخم‌های گاز گرفتگی، و درمان زخم‌هایی که عفونت کرده‌اند یا دیر بسته می‌شوند، در کلینیک زخم پلاس انجام می‌شود. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. اگر کودک گاز گرفته شده، مراقبت از زخم کودک را هم بخوانید.

پرسش‌های پرتکرار

گربه‌ی خانگی‌ام مرا گاز گرفته، واکسن هاری لازم است؟

بستگی به واکسن گربه، رفت‌وآمدش به بیرون و رفتارش دارد. این تصمیم را مرکز هاری می‌گیرد. زخم را بشویید، همان روز مراجعه کنید و گربه را ده روز زیر نظر بگیرید.

چند روز بعد از گاز گرفتگی هنوز واکسن هاری فایده دارد؟

هر چه زودتر بهتر، ولی تا وقتی علامتی پیدا نشده، واکسن ممکن است مؤثر باشد. اگر دیر شده، باز هم مراجعه کنید.

خراش گربه هم خطرناک است؟

خراش هم ممکن است عفونت کند و در موارد نادر هاری منتقل کند. آن را مثل گاز گرفتگی بشویید و مراجعه کنید.

منابع

1. World Health Organization. Rabies vaccines: WHO position paper. Wkly Epidemiol Rec 2018.
2. NICE Clinical Knowledge Summaries. Bites (human and animal). 2024.
3. Stevens DL و همکاران. Practice guidelines for the diagnosis and management of skin and soft tissue infections (animal and human bites). Clin Infect Dis 2014.