کزاز چیست؟ نشانه‌ها، زخم‌های پرخطر و زمان واکسن کزاز بعد از زخم
پاسخ کوتاه: کزاز بیماری خطرناکی است که از سم یک باکتری خاکزی به نام کلستریدیوم تتانی پیدا می‌شود. باکتری از راه زخم، به‌خصوص زخم‌های عمیق، سوراخ‌شده یا آلوده به خاک و کود، وارد بدن می‌شود و سمش ماهیچه‌ها را منقبض می‌کند. اولین نشانه معمولاً سفت شدن فک است، بعد گردن، شکم و انقباض‌های دردناک بدن. کزاز با واکسن تقریباً به‌طور کامل قابل پیشگیری است: بزرگسالان باید هر ده سال یک یادآور بزنند و بعد از زخم آلوده، اگر از آخرین واکسنشان بیش از پنج سال گذشته، دوباره واکسن بزنند.
خیلی‌ها بعد از بریدگی یا فرو رفتن میخ در پا می‌پرسند: «واکسن کزاز لازم است؟» جواب به نوع زخم و سابقه‌ی واکسن شما بستگی دارد. در این مقاله توضیح داده‌ایم کزاز چطور ایجاد می‌شود، نشانه‌هایش چیست و بعد از هر زخم چه وقت واکسن یا سرم ضدکزاز لازم است.
کزاز چطور ایجاد می‌شود؟
هاگ باکتری کزاز در خاک، گرد و غبار، کود و مدفوع حیوانات همه جا هست. هاگ وقتی وارد زخمی شود که اکسیژن کمی دارد، مثل زخم عمیق و تنگ یا بافت له‌شده و مرده، فعال می‌شود و سمی می‌سازد که به عصب‌ها می‌رسد. این سم پیام «شل شو» را به ماهیچه‌ها نمی‌رساند و ماهیچه‌ها سفت و منقبض می‌مانند. کزاز از آدمی به آدم دیگر سرایت نمی‌کند.
زخم‌هایی که خطر کزاز دارند
- زخم‌هایی که با خاک، کود، گرد و غبار یا فضولات حیوانات آلوده شده‌اند.
- زخم‌های سوراخ‌شده مثل فرو رفتن میخ، خار یا تراشه‌ی چوب.
- زخم‌های له‌شده، سوختگی‌های عمیق و زخم‌هایی که بافت مرده دارند (له‌شدگی اندام).
- گاز گرفتگی حیوانات (زخم گاز گرفتگی).
- زخم‌های کهنه‌ی پا در دیابت و تزریق با سوزن آلوده.
زنگ‌زدگی میخ به‌خودی‌خود کزاز نمی‌آورد؛ میخ و ابزاری که در خاک و کثیفی بوده‌اند خطرناک‌اند، زنگ‌زده باشند یا نه. یک خراش کوچک هم ممکن است کزاز بدهد، به همین دلیل واکسن به‌روز مهم‌ترین محافظ است.
نشانه‌های کزاز
نشانه‌ها معمولاً بین سه روز تا سه هفته بعد از زخم شروع می‌شوند و بیشتر حدود یک هفته بعد. گاهی زخم آن‌قدر کوچک بوده که بیمار یادش نیست.
- سفتی فک و سختی باز کردن دهان؛ به همین دلیل به کزاز «قفل شدن فک» هم می‌گویند.
- سفتی گردن، سختی بلع و حالت خنده‌ی کج و اجباری صورت.
- سفت شدن ماهیچه‌های شکم و پشت.
- انقباض‌های ناگهانی و بسیار دردناک بدن که با صدا، نور یا لمس شروع می‌شوند.
- تب، تعریق، تپش قلب و بالا و پایین رفتن فشار خون.
انقباض ماهیچه‌های گلو و قفسه‌ی سینه ممکن است نفس کشیدن را مختل کند. کزاز آزمایش خاصی ندارد و پزشک از روی نشانه‌ها و سابقه‌ی زخم تشخیص می‌دهد.
درمان کزاز
کزاز باید در بیمارستان و اغلب در بخش مراقبت ویژه درمان شود. درمان شامل سرم ضدکزاز (ایمونوگلوبولین) برای خنثی کردن سمی است که هنوز به عصب نرسیده، شست‌وشو و برداشتن بافت مرده‌ی زخم، آنتی‌بیوتیک، داروهای شل‌کننده‌ی ماهیچه و در صورت نیاز کمک تنفسی است. بهبودی چند هفته تا چند ماه طول می‌کشد. ابتلا به کزاز ایمنی نمی‌آورد؛ بعد از خوب شدن، واکسن کامل لازم است.
کی بعد از زخم باید واکسن کزاز زد؟
| چند نوبت واکسن زده‌اید و آخری کی بوده؟ | خراش یا بریدگی تمیز | زخم کثیف، سوراخ‌شده یا له |
|---|---|---|
| یادم نیست، یا کمتر از سه نوبت | یک نوبت واکسن | واکسن به‌اضافه‌ی سرم ضدکزاز |
| دوره‌ی کامل؛ آخری زیر پنج سال | چیزی نمی‌خواهد | چیزی نمی‌خواهد |
| دوره‌ی کامل؛ آخری بین پنج تا ده سال | چیزی نمی‌خواهد | یک نوبت یادآور |
| دوره‌ی کامل؛ آخری بالای ده سال | یک نوبت یادآور | یک نوبت یادآور |
بهتر است واکسن در همان روز اول زده شود، ولی اگر دیر شده، باز هم دیر نیست؛ تا وقتی نشانه‌ای پیدا نشده، واکسن و در صورت نیاز سرم را بزنید. واکسن کزاز در بارداری بی‌خطر است و نوزاد را هم محافظت می‌کند.
پیشگیری از کزاز
- واکسن را به‌روز نگه دارید. کودکان در ایران طبق برنامه‌ی کشوری چند نوبت واکسن سه‌گانه می‌گیرند؛ بزرگسالان هر ده سال یک یادآور (واکسن دوگانه‌ی بزرگسالان) بزنند. تاریخ آخرین واکسن را در کارت واکسن یا گوشی‌تان یادداشت کنید.
- هر زخم را همان اول زیر آب تمیز خوب بشویید و خاک و ذرات را بیرون بیاورید (مراقبت اولیه از زخم).
- جسم خارجی که در زخم مانده، زخم عمیق و زخم له‌شده را به درمانگر نشان دهید تا خوب تمیز شود (درمان بریدگی و خراش).
- هنگام کار با خاک، باغبانی و کار با ابزار، دستکش و کفش مناسب بپوشید.
- زخم آلوده یا عمیقی دارید و نمی‌دانید آخرین واکسن کزازتان کی بوده.
- میخ، خار یا تراشه در زخم رفته یا هنوز چیزی در آن مانده است.
بدون معطلی همین حالا به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید اگر:
- چند روز بعد از زخم، فک یا گردن سفت شده، بلع سخت شده یا انقباض دردناک ماهیچه‌ها دارید.
در کلینیک زخم پلاس زخم‌های آلوده و سوراخ‌شده شست‌وشو و در صورت نیاز پاک‌سازی می‌شوند و درباره‌ی واکسن کزاز راهنمایی می‌کنیم. برای آشنایی با نشانه‌های عفونت معمولی زخم، عفونت زخم را بخوانید. برای وقت گرفتن به تماس با ما بروید.
پرسش‌های پرتکرار
واکسن کزاز تا چند ساعت بعد از زخم اثر دارد؟
هر چه زودتر بهتر، ولی مهلت مشخصی که بعدش بی‌اثر شود ندارد. اگر زخم آلوده بوده و واکسنتان به‌روز نیست، حتی چند روز بعد هم برای واکسن اقدام کنید.
واکسن کزاز چند سال اعتبار دارد؟
بعد از دوره‌ی کامل، هر یادآور حدود ده سال محافظت می‌کند. برای زخم‌های آلوده، اگر بیش از پنج سال از آخرین نوبت گذشته باشد، یادآور زودتر زده می‌شود.
آیا هر زخمی با میخ کزاز می‌آورد؟
نه. بیشتر این زخم‌ها کزاز نمی‌دهند، به‌خصوص اگر واکسن به‌روز باشد. ولی چون نمی‌شود از قبل گفت کدام زخم خطرناک است، قاعده‌ی جدول بالا را رعایت کنید.
منابع
- World Health Organization. Tetanus vaccines: WHO position paper. Wkly Epidemiol Rec 2017.
- CDC. Tetanus: Clinical Guidance (wound management for tetanus prevention). cdc.gov
مقالههای مرتبط
ترشح زخم: هر رنگ چه معنایی دارد و چه مقدار طبیعی است
رنگ ترشح زخم (شفاف، صورتی، قرمز، زرد، سبز، قهوهای) چه میگوید؟ سنجیدن مقدار ترشح از روی پانسمان، ترشح زیاد و…
۵ دقیقه مطالعه
درمان زخم عفونی: از شست‌وشو و تخلیهی چرک تا آنتی‌بیوتیک
زخم عفونی بسته به عمق و شدت عفونت با شست‌وشو، برداشتن بافت مرده، تخلیهی چرک، پانسمان مناسب و در صورت…
۶ دقیقه مطالعه
عفونت زخم: نشانه‌ها، تفاوت با ترمیم عادی و تشخیص
چطور بفهمیم زخم عفونت کرده؟ تفاوت التهاب طبیعی ترمیم با عفونت، نشانه‌های عفونت در زخم تازه و زخم کهنه، مراحل…
۶ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید