له‌شدگی دست و پا: کمک‌های اولیه، نشانه‌های خطر و درمان زخم له‌شده
پاسخ کوتاه: له‌شدگی وقتی پیش می‌آید که دست، پا یا بخشی از بدن زیر فشار سنگین بماند یا بین دو جسم گیر کند: لای در، زیر جسم سنگین، در دستگاه صنعتی یا در تصادف. پوست ممکن است فقط کبود و ورم‌کرده باشد یا پاره و له شود، و استخوان، تاندون، عصب و رگ‌های زیر آن هم آسیب ببینند. له‌شدگی‌های کوچک، مثل انگشتی که لای در مانده، با یخ، بالا نگه داشتن و مسکن بهتر می‌شوند. دردی که با ظاهر آسیب جور نیست و با مسکن آرام نمی‌شود، ورم سفت و کشیده، و بی‌حسی، نشانه‌ی فشار بالا در عضله است و همان لحظه درمان بیمارستانی می‌خواهد.
آسیب له‌شدگی در کارگاه‌ها، ساختمان‌سازی، کشاورزی و تصادف‌ها شایع است و در خانه هم بیشتر به شکل گیر کردن انگشت لای در یا افتادن جسم سنگین روی پا دیده می‌شود. چون پوست گاهی سالم به نظر می‌رسد، آسیب‌های عمقی ممکن است دیر تشخیص داده شوند. این مقاله کمک می‌کند جدی بودن آسیب را بشناسید.
له‌شدگی به چه چیزهایی آسیب می‌زند؟
- پوست: کبودی، پارگی با لبه‌های نامنظم و له‌شده، یا جدا شدن پوست از بافت زیر آن.
- عضله: کوفتگی و ورم؛ در آسیب‌های شدید، مرگ بافت عضله.
- استخوان: شکستگی، به‌خصوص در انگشتان و استخوان‌های کف دست و پا.
- تاندون، عصب و رگ: بی‌حسی، ناتوانی در حرکت یا سرد و رنگ‌پریده شدن انگشتان.
- ناخن: خون‌مردگی زیر ناخن یا پارگی بستر ناخن.
کمک‌های اولیه
- اگر بی‌خطر است، جسم سنگین را بردارید یا عضو را آزاد کنید. اگر کسی ساعت‌ها زیر آوار یا جسم بسیار سنگینی گیر کرده، تا رسیدن نیروهای امدادی و کادر درمان صبر کنید.
- انگشتر، ساعت و کفش را پیش از ورم درآورید.
- اگر زخم باز هست، خونریزی را با فشار ملایم بند بیاورید، زخم را با آب روان بشویید و بپوشانید (کمک‌های اولیه در زخم).
- عضو را بالاتر از قلب نگه دارید.
- در آسیب بسته، کیسه‌ی یخ پیچیده در پارچه را هر بار ۱۵ تا ۲۰ دقیقه روی آن بگذارید؛ یخ را مستقیم روی پوست نگذارید.
- اگر احتمال شکستگی هست، عضو را با یک تکه مقوا یا آتل ساده بی‌حرکت کنید.
سندرم کمپارتمان: نشانه‌ای که نباید از دست داد
عضله‌های دست و پا داخل غلاف‌های محکمی قرار دارند. بعد از له‌شدگی، ورم و خونریزی داخل این غلاف‌ها فشار را بالا می‌برد و جلوی خون‌رسانی به عضله و عصب را می‌گیرد. این حالت، که سندرم کمپارتمان نام دارد، در چند ساعت ممکن است به عضله و عصب آسیب دائمی بزند. نشانه‌هایش:
- دردی که خیلی شدیدتر از ظاهر آسیب است و با مسکن آرام نمی‌شود.
- دردی که با کشیدن آرام انگشتان دست یا پا بیشتر می‌شود.
- ورم سفت و کشیده، مثل چوب.
- مورمور، بی‌حسی یا ضعف در انگشتان.
با دیدن این نشانه‌ها همان لحظه به بیمارستان بروید؛ درمانش جراحی فوری برای باز کردن غلاف عضله است.
در کسانی که مدت طولانی زیر آوار یا جسم سنگین بوده‌اند، مواد آزادشده از عضله‌ی له‌شده ممکن است به کلیه آسیب بزند. ادرار تیره و قهوه‌ای یا کم شدن ادرار بعد از چنین آسیبی هشدار است.
انگشت لای در
شایع‌ترین له‌شدگی، به‌خصوص در کودکان. اگر انگشت ورم و کبودی دارد ولی حرکت می‌کند، شکل ظاهری‌اش طبیعی است و ناخن آسیب ندیده، یخ، بالا نگه داشتن و مسکن کافی است. خون‌مردگی بزرگ و دردناک زیر ناخن با یک سوراخ کوچک در ناخن تخلیه می‌شود. انگشتی که کج شده، زخم عمیق دارد، ناخنش کنده شده یا نوکش آویزان است، باید همان روز دیده شود (بریدگی و آسیب انگشت).
درمان زخم‌های له‌شده
زخمی که لبه‌هایش له شده، بیشتر از بریدگی تمیز عفونت می‌کند و دیرتر خوب می‌شود، چون بافت له‌شده خون‌رسانی کمتری دارد. درمانگر زخم را کامل می‌شوید، بافت‌های مرده را برمی‌دارد و گاهی زخم را کامل نمی‌بندد تا ترشح بیرون برود. در روزهای بعد، بخشی از پوست لبه‌ها ممکن است سیاه شود و نیاز به برداشتن داشته باشد (دبریدمان). زخم‌های بزرگ با از دست رفتن پوست با پانسمان‌های نوین، وکیوم تراپی یا پیوند پوست درمان می‌شوند. اگر واکسن کزاز به‌روز نیست، زده می‌شود (کزاز).
بهبودی و توانبخشی
شکستگی‌ها و آسیب‌های تاندون و عصب ممکن است جراحی و گچ یا آتل لازم داشته باشند. بعد از آن، فیزیوتراپی و کاردرمانی برای برگرداندن حرکت و قدرت دست و پا مهم است. خشکی مفاصل، درد طولانی، حساسیت به سرما و ضعف چنگ زدن در برخی بیماران تا ماه‌ها می‌ماند و با تمرین بهتر می‌شود.
- درد خیلی شدیدتر از ظاهر آسیب است، ورم سفت و کشیده است یا انگشتان بی‌حس شده‌اند.
- عضو کج شده، استخوان دیده می‌شود یا انگشتان سرد و رنگ‌پریده‌اند.
- کسی مدت طولانی زیر جسم سنگین مانده یا ادرارش تیره شده است.
همان روز با کلینیک یا یک مرکز درمانی تماس بگیرید اگر:
- زخم باز با لبه‌های له‌شده دارید یا ناخن آسیب دیده است.
- چند روز بعد، پوست لبه‌ی زخم تیره و سیاه شده یا زخم قرمز و چرکی شده است.
زخم‌های له‌شده بعد از درمان اولیه، به‌خصوص زخم‌هایی که بخشی از پوستشان از بین رفته یا عفونت کرده‌اند، در کلینیک زخم پلاس پاک‌سازی و پانسمان می‌شوند. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. زخم‌های بزرگ بعد از تصادف را در زخم‌های تروما بخوانید.
پرسش‌های پرتکرار
له‌شدگی انگشت چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟
کوفتگی ساده در یکی دو هفته بهتر می‌شود. اگر شکستگی یا آسیب ناخن باشد، چند هفته طول می‌کشد و ناخن تازه چند ماه بعد کامل درمی‌آید.
روی له‌شدگی گرما بگذاریم یا یخ؟
در دو روز اول یخ پیچیده در پارچه، نه گرما. گرما ورم را بیشتر می‌کند.
آیا له‌شدگی بدون زخم باز هم خطرناک است؟
بله، ممکن است. شکستگی، آسیب تاندون و سندرم کمپارتمان بدون زخم باز هم پیش می‌آیند. درد شدید، ورم سفت، بی‌حسی یا کج شدن عضو را جدی بگیرید.
منابع
- NICE. Fractures (non-complex): assessment and management (NG38). 2016.
- British Orthopaedic Association. BOAST: Diagnosis and management of compartment syndrome of the limbs. 2021.
- Sever MS, Vanholder R. Management of crush victims in mass disasters. Clin J Am Soc Nephrol 2013.
مقالههای مرتبط
زخم چاقو و گلوله: کمک‌های اولیه، درمان و مراقبت بعد از ترخیص
زخم چاقو و گلوله چرا خطرناک است و در دقیقههای اول چه کنیم؟ فشار مستقیم، بیرون نکشیدن جسم فرورفته، زخم…
۵ دقیقه مطالعه
پیوند انگشت قطعشده: کمک‌های اولیه، شرایط پیوند و دورهی بهبودی
با انگشت قطعشده چه کنیم؟ نگهداری درست انگشت تا رسیدن به بیمارستان، کدام انگشت پیوند زده می‌شود، جراحی میکروسکوپی، مراقبت…
۵ دقیقه مطالعه
پارگی تاندون: تاندون بریدهی دست و انگشت، پارگی آشیل و درمان
پارگی تاندون را از کجا بشناسیم؟ تاندون خمکننده و راستکنندهی انگشت بعد از بریدگی، آسیب ضربهای نوک انگشت، پارگی تاندون…
۵ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید