زخم مزمن: انواع، علت و درمان زخم‌هایی که خوب نمی‌شوند

بیشتر زخم‌ها در دو سه هفته بسته می‌شوند. وقتی زخمی ماه‌ها باز می‌ماند، بیمار و خانواده خسته و ناامید می‌شوند و گاهی سراغ پمادهای پشت سر هم و درمان‌های خانگی می‌روند. این مقاله توضیح می‌دهد زخم مزمن چیست، چه انواعی دارد، چطور بررسی می‌شود و درمان درست آن چه مراحلی دارد. برای هر نوع زخم، مقاله‌ی جداگانه‌اش را هم معرفی کرده‌ایم.

زخم مزمن چیست؟

ترمیم زخم چند مرحله‌ی پشت سر هم دارد: بند آمدن خون، التهاب و پاک‌سازی، پر شدن زخم با بافت تازه، و بسته شدن و محکم شدن پوست (مراحل ترمیم زخم). در زخم مزمن، این روند معمولاً در مرحله‌ی التهاب گیر می‌کند. زخم پر از ترشح، بافت مرده و میکروب است و سلول‌های ترمیم کار نمی‌کنند. به همین دلیل، تا وقتی علت این گیر کردن برطرف نشود، عوض کردن پانسمان یا پماد زخم را نمی‌بندد.

درمانگرها معمولاً زخمی را که در چهار هفته دست‌کم ۴۰ درصد کوچک‌تر نشده باشد، زخمی می‌دانند که به بررسی بیشتر نیاز دارد.

انواع زخم مزمن

• زخم پای دیابتی: معمولاً زیر پا، روی انگشتان یا پاشنه، در کسی که حس پایش کم شده است (درمان زخم دیابتی).
• زخم وریدی یا واریسی: روی قسمت پایین ساق و اطراف قوزک داخلی، همراه ورم و تیرگی پوست؛ شایع‌ترین زخم مزمن ساق (زخم واریسی).
• زخم شریانی: روی انگشتان، پاشنه یا جلوی ساق، کم‌ترشح، با لبه‌های صاف و دردی که شب و با بالا گذاشتن پا بیشتر می‌شود (بیماری عروق محیطی).
• زخم بستر یا فشاری: روی دنبالچه، باسن، پاشنه و جاهایی که بیمار بی‌حرکت رویشان می‌خوابد یا می‌نشیند (درمان زخم بستر).
• زخم جراحی باز مانده و عفونی (عفونت محل جراحی).
• زخم ناشی از پرتودرمانی و زخم‌های سرطانی (زخم پرتودرمانی و زخم بدخیم).

همه‌ی انواع زخم، از حاد تا مزمن، در انواع زخم آمده است.

چرا زخم مزمن می‌شود؟

شایع‌ترین علت‌ها کم بودن خون‌رسانی، ورم ساق، فشار یا ضربه‌ی مداوم روی زخم، عفونت، بافت مرده، قند خون بالا، سوءتغذیه، سیگار و برخی داروها مثل کورتون‌اند. اغلب چند عامل با هم هستند. همه‌ی این عوامل و راه برطرف کردنشان را در چرا زخم خوب نمی‌شود توضیح داده‌ایم.

بررسی زخم مزمن

درمان درست با یک بررسی کامل شروع می‌شود، نه با نسخه‌ی پماد:

1. شرح حال: زخم از کی و چطور شروع شد، چه درمان‌هایی شده، چه بیماری‌ها و داروهایی دارید.
2. معاینه‌ی زخم: جا، اندازه، عمق، کف زخم، ترشح، بو، لبه‌ها و پوست اطراف. عکس و اندازه‌گیری برای مقایسه در جلسه‌های بعد ثبت می‌شود.
3. بررسی خون‌رسانی پا: لمس نبض‌ها و اندازه‌گیری نسبت فشار خون مچ پا به بازو. این کار پیش از بستن باند فشاری ضروری است، چون در کسی که سرخرگ‌هایش تنگ است، باند فشاری خطرناک است. در صورت نیاز سونوگرافی داپلر رگ‌ها انجام می‌شود.
4. آزمایش‌ها: قند خون و HbA1c، شمارش خون، پروتئین و آلبومین، و در صورت شک به عفونت عمیق، CRP و عکس یا MRI.
5. نمونه‌برداری از زخم: اگر زخم شکل غیرمعمول دارد، لبه‌هایش برجسته و نامنظم است، خونریزی آسان دارد یا با درمان درست بعد از سه ماه بهتر نشده، باید از آن نمونه گرفته شود تا سرطان رد شود.

درمان زخم مزمن

درمان علت

مهم‌ترین قسمت درمان: کنترل قند و برداشتن فشار از پای دیابتی، باند یا جوراب فشاری در زخم وریدی، باز کردن سرخرگ تنگ در زخم شریانی، جابه‌جایی منظم و تشک مناسب در زخم بستر، و درمان عفونت.

آماده کردن بستر زخم

درمانگرها برای مراقبت از خود زخم چهار کار را دنبال می‌کنند (آماده‌سازی بستر زخم):

• برداشتن بافت مرده و زرد چسبنده با دبریدمان.
• کنترل عفونت و میکروب‌های لانه‌کرده در زخم با شست‌وشو و پانسمان ضدمیکروب، و در صورت نیاز آنتی‌بیوتیک (درمان زخم عفونی).
• تنظیم رطوبت: زخم نه خشک باشد و نه غرق ترشح؛ پانسمان بر همین اساس انتخاب می‌شود (پانسمان‌های نوین).
• مراقبت از لبه‌ها و پوست اطراف تا سلول‌های تازه بتوانند روی زخم کشیده شوند.

درمان‌های کمکی

وقتی زخم با این کارها پیش نمی‌رود، درمان‌های کمکی بررسی می‌شوند: وکیوم تراپی برای زخم‌های بزرگ و پرترشح، پانسمان کلاژن، PRP و پیوند پوست برای بستن زخم تمیز. در پای دیابتی، اکسیژن پرفشار در برخی بیماران منتخب کاربرد دارد. انتخاب این روش‌ها باید بر اساس شواهد و وضع خود زخم باشد.

تغذیه و سبک زندگی

پروتئین و انرژی کافی، کنترل قند، ترک سیگار و تحرک تا جایی که زخم اجازه می‌دهد، به ترمیم کمک می‌کنند (تغذیه برای ترمیم زخم).

درمان خانگی زخم مزمن؟

زردچوبه، سیر، پیاز، دارچین، روغن‌های گیاهی مثل روغن درخت چای و نعناع، و عسل آشپزخانه روی زخم باز مزمن فایده‌ای ندارند و ممکن است پوست را بسوزانند، حساسیت بدهند یا زخم را آلوده کنند. مهم‌تر از آن، وقتی که صرف آن‌ها می‌شود، فرصت درمان علت را از بین می‌برد. پانسمان‌های عسل طبی که استریل و مخصوص زخم ساخته شده‌اند، با عسل خوراکی فرق دارند و فقط با نظر درمانگر استفاده می‌شوند.

در کلینیک زخم پلاس زخم مزمن از ابتدا بررسی می‌شود: علت زخم پیدا می‌شود، بافت مرده و عفونت درمان می‌شود و برنامه‌ی پانسمان و پیگیری تا بسته شدن زخم ادامه پیدا می‌کند. از صفحه‌ی مشاوره یا تماس با ما وقت بگیرید.

پرسش‌های پرتکرار

زخم مزمن چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟

بستگی به علت و اندازه‌ی زخم دارد. وقتی علت درمان شود، بسیاری از زخم‌های وریدی و دیابتی در سه تا شش ماه بسته می‌شوند. معیار مهم پیشرفت در هفته‌های اول است: زخمی که خوب درمان شود، از همان چهار هفته‌ی اول کوچک‌تر می‌شود.

آیا زخم مزمن همیشه عفونی است؟

نه. روی هر زخم مزمنی میکروب هست، ولی عفونت یعنی میکروب‌ها به بافت حمله کرده‌اند. کشت زخم و آنتی‌بیوتیک فقط وقتی لازم است که نشانه‌های عفونت دیده شود (عفونت زخم).

آیا زخم مزمن ممکن است سرطانی شود؟

به‌ندرت. زخمی که سال‌ها باز مانده، به‌خصوص روی جای سوختگی یا در زخم‌های وریدی قدیمی، ممکن است تغییر کند. زخمی که لبه‌هایش برجسته شده، بی‌دلیل خون می‌دهد یا با درمان درست بهتر نمی‌شود، باید نمونه‌برداری شود.

منابع

1. Frykberg RG, Banks J. Challenges in the treatment of chronic wounds. Adv Wound Care 2015.
2. Schultz GS و همکاران. Wound bed preparation: a systematic approach to wound management (TIME). Wound Repair Regen 2003; و به‌روزرسانی International Wound Journal 2019.
3. Schaper NC و همکاران. IWGDF Guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease. 2023.
4. O’Donnell TF و همکاران. Management of venous leg ulcers: clinical practice guidelines of the SVS and AVF. J Vasc Surg 2014.