چرا زخم خوب نمی‌شود؟ ۱۲ دلیل و کاری که برای هر کدام باید کرد
پاسخ کوتاه: زخمی که بعد از چند هفته بهتر نمی‌شود، تقریباً همیشه دلیلی دارد. شایع‌ترین دلیل‌ها این‌هاست: خون کافی به زخم نمی‌رسد، ساق ورم دارد، فشار یا ضربه مدام روی زخم است، عفونت یا بافت مرده در زخم مانده، قند خون بالاست، بدن پروتئین کافی نمی‌گیرد، سیگار، برخی داروها مثل کورتون، و پانسمان یا محلولی که به زخم آسیب می‌زند. گاهی هم تشخیص از اول درست نبوده و زخم از نوع دیگری است. پیدا کردن و برطرف کردن همین دلیل، زخم را دوباره به مسیر ترمیم برمی‌گرداند.
اگر زخمی دارید که هفته‌هاست همان‌طور مانده، این فهرست را با زخم خودتان مقایسه کنید. بیشتر بیماران بیش از یکی از این عوامل را دارند. کنار هر مورد گفته‌ایم چه کاری کمک می‌کند. تعریف زخم مزمن و روند کلی درمانش را در زخم مزمن نوشته‌ایم.
۱. خون کافی به زخم نمی‌رسد
اکسیژن و مواد لازم برای ساختن بافت تازه با خون به زخم می‌رسد. تنگی سرخرگ‌های پا، که در سیگاری‌ها، دیابتی‌ها و سالمندان شایع است، زخم‌های پا را بسیار کند می‌کند. پای سرد، رنگ‌پریده یا کبود، نبض ضعیف، و درد ساق هنگام راه رفتن که با ایستادن آرام می‌شود، از نشانه‌های آن است. با یک معاینه‌ی ساده و اندازه‌گیری فشار مچ پا بررسی می‌شود و گاهی باز کردن رگ لازم است (بیماری عروق محیطی).
۲. ورم
ورم مایع اضافه‌ای است که بین سلول‌ها جمع شده و رسیدن اکسیژن به زخم را سخت می‌کند. ورم ساق به دلیل ضعف سیاهرگ‌ها، نارسایی قلب، بیماری کلیه یا نشستن طولانی با پای آویزان، زخم‌های ساق را باز نگه می‌دارد. باند یا جوراب فشاری (بعد از اطمینان از سالم بودن سرخرگ‌ها) و بالا گذاشتن پا هنگام استراحت، مهم‌ترین درمان است (زخم واریسی).
۳. فشار، ضربه یا اصطکاک
زخمی که هر روز زیر وزن بدن یا در کفش فشرده می‌شود، هرگز بسته نمی‌شود. زخم زیر پای دیابتی تا وقتی که بیمار روی آن راه می‌رود، و زخم بستر تا وقتی بیمار روی آن می‌خوابد، خوب نمی‌شود. کفش تنگ، کفی سفت، جابه‌جا نشدن در تخت و نشستن طولانی روی ویلچر از علت‌های شایع‌اند (کاهش فشار از روی زخم پا و پیشگیری از زخم بستر).
۴. عفونت و میکروب‌های لانه‌کرده
عفونت واضح با قرمزی، درد و ترشح چرکی خودش را نشان می‌دهد. ولی در زخم‌های کهنه، گاهی میکروب‌ها لایه‌ی چسبنده‌ای روی کف زخم می‌سازند که با چشم دیده نمی‌شود و ترمیم را کند می‌کند. ترشح بیشتر، بوی تازه، بافت کف زخم که شکننده است و زود خون می‌آید، و توقف پیشرفت زخم می‌تواند نشانه‌اش باشد. شست‌وشوی درست، دبریدمان و پانسمان ضدمیکروب برای مدت محدود کمک می‌کند (عفونت زخم).
۵. بافت مرده و جسم خارجی
لایه‌ی سیاه یا زرد چسبنده روی کف زخم، خرده‌ی شیشه یا چوب، نخ بخیه‌ی باقی‌مانده و حتی تکه‌ای از پانسمان، مثل یک مانع جلوی پر شدن زخم را می‌گیرد و میکروب‌ها را نگه می‌دارد. برداشتن بافت مرده یکی از مؤثرترین کارها برای راه انداختن دوباره‌ی ترمیم است (دبریدمان).
۶. قند خون بالا
قند بالا کار گلبول‌های سفید را مختل می‌کند، رگ‌ها و عصب‌ها را آسیب می‌زند و ساختن بافت تازه را کند می‌کند. کنترل قند در زمان درمان زخم، با کمک پزشک دیابت، بخش اصلی درمان است (اثر دیابت بر ترمیم زخم).
۷. کمبود غذا و پروتئین
ساختن بافت تازه پروتئین، انرژی و ویتامین و مواد معدنی کافی می‌خواهد. بیماران سالمند، کم‌اشتها، بستری یا کسانی که رژیم سخت گرفته‌اند، اغلب کمتر از نیازشان می‌خورند. کاهش وزن بی‌دلیل یک هشدار است (تغذیه برای ترمیم زخم).
۸. سیگار و قلیان
نیکوتین رگ‌های کوچک را تنگ می‌کند و مونوکسید کربن جای اکسیژن را در خون می‌گیرد. زخم سیگاری‌ها دیرتر بسته می‌شود و بیشتر عفونت می‌کند. قلیان هم همین اثر را دارد. کنار گذاشتن دخانیات، حتی در طول درمان، به ترمیم کمک می‌کند.
۹. داروها و درمان‌ها
کورتون خوراکی یا تزریقی طولانی، داروهای شیمی‌درمانی، داروهای سرکوب ایمنی بعد از پیوند یا در بیماری‌های روماتیسمی، و پرتودرمانی ناحیه‌ی زخم، ترمیم را کند می‌کنند. این داروها را خودسرانه قطع نکنید؛ با پزشک خود درباره‌ی زخم صحبت کنید (زخم ناشی از پرتودرمانی).
۱۰. مراقبت نادرست از زخم
- شستن زخم با آب اکسیژنه، الکل یا بتادین غلیظ که به سلول‌های تازه آسیب می‌زنند (شست‌وشوی زخم).
- باز گذاشتن زخم تا خشک و دلمه‌بسته شود؛ زخم در محیط کمی مرطوب بهتر خوب می‌شود.
- پانسمانی که با مقدار ترشح جور نیست: گاز خشکی که به زخم می‌چسبد، یا پانسمانی که ترشح را جذب نمی‌کند و پوست اطراف را خیس و نرم می‌کند.
- باز کردن بی‌دلیل و مکرر پانسمان، و مالیدن پمادهای مختلف پشت سر هم.
- زردچوبه، روغن، پودرهای گیاهی و مواد خانگی روی زخم.
۱۱. بیماری‌های دیگر و سن
بیماری کلیه و کبد، کم‌خونی، نارسایی قلب، بیماری‌های خودایمنی و سن بالا ترمیم را کندتر می‌کنند. کنترل بهتر این بیماری‌ها همراه با پزشک مربوط، به زخم هم کمک می‌کند.
۱۲. تشخیص از اول درست نبوده
برخی زخم‌ها شبیه زخم‌های معمولی‌اند ولی علت دیگری دارند: التهاب رگ‌ها، برخی بیماری‌های پوستی التهابی که با دبریدمان بدتر می‌شوند، و به‌ندرت سرطان پوست. زخمی که شکل غیرمعمول دارد، لبه‌هایش برجسته و نامنظم است، خیلی دردناک است یا با درمان درست بعد از چند ماه بهتر نشده، باید نمونه‌برداری شود (زخم بدخیم).
- زخم بزرگ‌تر، عمیق‌تر، دردناک‌تر یا بدبو شده است.
- انگشتان یا پوست اطراف زخم سرد، کبود یا سیاه شده است.
- زخم بعد از چهار هفته مراقبت هنوز کوچک‌تر نشده است.
بدون معطلی همین حالا با کلینیک تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید اگر:
- همراه زخم تب و لرز یا گیجی پیدا شده است.
اگر زخمتان هفته‌هاست پیشرفتی ندارد، در کلینیک زخم پلاس دلیل آن را پیدا می‌کنیم: خون‌رسانی پا، ورم، فشار، عفونت و بافت مرده بررسی می‌شود و درمان بر همین اساس تنظیم می‌شود. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. راه‌هایی که خودتان برای سریع‌تر شدن ترمیم انجام می‌دهید را در سرعت بخشیدن به بهبود زخم بخوانید.
پرسش‌های پرتکرار
زخم معمولی چند روزه باید خوب شود؟
بیشتر بریدگی‌ها و خراش‌های سالم در یک تا دو هفته بسته می‌شوند. زخمی که بعد از دو سه هفته هنوز باز است، یا در چهار هفته کوچک‌تر نشده، باید بررسی شود.
پماد ترمیم‌کننده زخم را زودتر خوب می‌کند؟
تا وقتی دلیل خوب نشدن زخم برطرف نشود، هیچ پمادی زخم را نمی‌بندد. عوض کردن پشت سر هم پمادها گاهی حساسیت پوستی می‌دهد و زخم را بدتر می‌کند.
استرس و بی‌خوابی روی زخم اثر دارند؟
بله، تا حدی. استرس طولانی و کم‌خوابی دفاع بدن را ضعیف می‌کنند و پژوهش‌ها نشان داده‌اند ترمیم را کند می‌کنند. ولی معمولاً در کنار عوامل اصلی بالا نقش دارند، نه به‌تنهایی.
منابع
- Guo S, DiPietro LA. Factors affecting wound healing. J Dent Res 2010.
- Frykberg RG, Banks J. Challenges in the treatment of chronic wounds. Adv Wound Care 2015.
- Sørensen LT. Wound healing and infection in surgery: the clinical impact of smoking and smoking cessation. Arch Surg 2012.
مقالههای مرتبط
زخم حفرهای: زخم عمیق و تونلدار، علت و روش پانسمان
زخم حفرهای چیست و چرا باز گذاشته می‌شود؟ زخم بعد از تخلیهی آبسه، پیلونیدال، زخم جراحی باز و زخم بستر…
۵ دقیقه مطالعه
بیماری عروق محیطی: تنگی سرخرگ‌های پا، نشانهها، درمان و زخم شریانی
تنگی سرخرگ‌های پا چه نشانههایی دارد و چطور تشخیص داده می‌شود؟ درد ساق هنگام راه رفتن، درد شبانه، زخم انگشتان،…
۶ دقیقه مطالعه
زخم مزمن: انواع، علت و درمان زخمهایی که خوب نمیشوند
زخم مزمن چیست و چرا ماه‌ها باز میماند؟ انواع زخم مزمن (دیابتی، وریدی، شریانی، بستر)، بررسی خون‌رسانی و نمونه‌برداری، درمان…
۶ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید