زخم واریسی (زخم وریدی ساق): علت، نشانه‌ها و درمان با باند فشاری

زخم وریدی شایع‌ترین زخم مزمن ساق پاست و اگر علتش درمان نشود، بارها برمی‌گردد. بسیاری از بیماران سال‌ها فقط پانسمان و پماد عوض می‌کنند، در حالی که بدون کنترل فشار سیاهرگ‌ها زخم بسته نمی‌شود. در این مقاله علت، نشانه‌ها، روش تشخیص و درمان درست زخم واریسی را آورده‌ایم. برای آشنایی کلی با زخم‌های طول‌کشیده، زخم مزمن را ببینید.

زخم واریسی چطور ایجاد می‌شود؟

سیاهرگ‌های پا خون را برخلاف جاذبه به قلب برمی‌گردانند. دریچه‌های یک‌طرفه‌ی داخل آن‌ها نمی‌گذارند خون به پایین برگردد و ماهیچه‌های ساق هنگام راه رفتن مثل یک پمپ خون را بالا می‌فرستند. وقتی دریچه‌ها خراب شوند، مثلاً در واریس یا وقتی سال‌ها پیش لخته‌ای رگ‌های عمقی پا را بسته بوده، خون پایین می‌ماند و فشار بالا می‌رود. این فشار مایع و گلبول‌های قرمز را به بافت می‌فرستد، پوست به‌تدریج ورم‌دار، تیره، سفت و شکننده می‌شود و با یک خراش کوچک زخمی باز می‌شود که دیگر بسته نمی‌شود.

نشانه‌های هشدار پیش از زخم

• ورم مچ و ساق که آخر روز بیشتر است و صبح کمتر.
• رگ‌های واریسی برجسته، سنگینی، درد و گرفتگی ساق.
• تیره و قهوه‌ای شدن پوست پایین ساق.
• خارش، خشکی و پوسته‌ریزی پوست (اگزمای وریدی).
• سفت و چرمی شدن پوست بالای قوزک و لکه‌های سفید براق.

اگر این نشانه‌ها را دارید، درمان زودهنگام واریس و جوراب فشاری ممکن است جلوی زخم را بگیرد.

زخم واریسی چه شکلی است؟

زخم وریدی معمولاً کم‌عمق است، لبه‌های نامنظم دارد، کف آن قرمز یا پوشیده از لایه‌ی زرد است و ترشح زیادی دارد. دردش معمولاً قابل تحمل است و وقتی پا را روی بالش می‌گذارید آرام‌تر می‌شود. این ویژگی‌ها آن را از زخم شریانی جدا می‌کند: زخم شریانی گود و خشک است، لبه‌های صاف دارد، معمولاً روی انگشتان یا جلوی ساق است و دردش با بالا گذاشتن پا بیشتر می‌شود (بیماری عروق محیطی). بعضی بیماران هر دو مشکل را با هم دارند.

چه کسانی بیشتر زخم واریسی می‌گیرند؟

• کسانی که واریس دارند یا قبلاً لخته‌ی خون در پا داشته‌اند.
• سالمندان، زنانی که چند بارداری داشته‌اند و کسانی که سابقه‌ی خانوادگی واریس دارند.
• افراد چاق و کم‌تحرک، و کسانی که مچ پایشان خشک شده و پمپ ساق خوب کار نمی‌کند.
• شغل‌هایی که ساعت‌ها ایستادن یا نشستن بدون حرکت می‌خواهند.

تشخیص

پزشک ساق را معاینه می‌کند و نسبت فشار خون مچ پا به بازو را اندازه می‌گیرد تا مطمئن شود سرخرگ‌ها تنگ نیستند. این اندازه‌گیری پیش از شروع باند فشاری ضروری است. سونوگرافی داپلر سیاهرگ‌ها نشان می‌دهد کدام دریچه‌ها خرابند و آیا درمان واریس کمک می‌کند. اگر ظاهر زخم عجیب است یا ماه‌ها با درمان کامل جلو نرفته، تکه‌ای از آن برای آزمایش برداشته می‌شود.

درمان زخم واریسی

باند و جوراب فشاری

فشاری که باند از بیرون می‌آورد، رگ‌های گشادشده را تنگ‌تر و ساق را لاغرتر می‌کند و ماهیچه‌ی ساق هم بهتر خون را بالا می‌فرستد. بدون آن، بیشتر زخم‌های وریدی بسته نمی‌شوند. در دوره‌ی زخم معمولاً باند چندلایه یا سیستم‌های فشاری مخصوص توسط درمانگر بسته می‌شود و هر چند روز عوض می‌شود؛ بعد از بسته شدن زخم، جوراب فشاری طبی جای آن را می‌گیرد. باند فشاری را خودتان یا بدون اندازه‌گیری فشار مچ پا نبندید؛ اگر سرخرگ‌ها تنگ باشند، باند خون‌رسانی پا را قطع می‌کند. اگر زیر باند انگشتان سرد، کبود یا بی‌حس شدند یا درد شدید پیدا شد، باند را باز کنید و تماس بگیرید.

پای بالا، قدم زدن

وقتی می‌نشینید یا دراز می‌کشید، پاشنه را بالاتر از قلب نگه دارید، روزی چند بار و هر بار حدود نیم ساعت، و شب‌ها پایین تخت را کمی بالا ببرید. راه رفتن منظم و حرکت دادن مچ پا (بالا و پایین آوردن پنجه) پمپ ساق را فعال می‌کند. ایستادن یا نشستن طولانی با پای آویزان، زخم را بدتر می‌کند.

مراقبت از زخم و پوست

• زخم را در هر تعویض با آب ولرم یا سرم بشویید و بافت مرده را درمانگر بردارد (دبریدمان).
• پانسمان باید ترشح زیاد را جذب کند و به زخم نچسبد؛ زیر باند فشاری معمولاً پانسمان‌های ساده و جاذب کافی است (پانسمان‌های نوین).
• پوست ساق را هر روز با کرم ساده و بدون عطر چرب کنید؛ اگزمای اطراف زخم با پماد مناسب درمان می‌شود.
• پوست اطراف زخم‌های وریدی زود به پمادها حساسیت پیدا می‌کند، به‌خصوص پمادهای آنتی‌بیوتیک و مواد معطر. پماد را بدون نظر درمانگر عوض نکنید.
• اگر زخم عفونت کرد، درمانش لازم است (عفونت زخم).

درمان خود واریس

اگر سونوگرافی نشان دهد سیاهرگ‌های سطحی پا دریچه‌ی خراب دارند، بستن آن‌ها با روش‌های کم‌تهاجمی مثل لیزر یا امواج رادیویی از داخل رگ یا تزریق فوم، زخم را زودتر می‌بندد و احتمال برگشتش را کم می‌کند. پژوهش‌ها نشان داده‌اند بهتر است این درمان زود و در همان دوره‌ی زخم انجام شود، نه بعد از ماه‌ها. تصمیمش با جراح عروق است.

درمان‌های کمکی

برخی داروهای خوراکی در کنار باند فشاری ممکن است ترمیم را کمی سریع‌تر کنند و پزشک در صورت نیاز تجویزشان می‌کند. زخم‌های بزرگ و تمیزی که با این کارها بسته نمی‌شوند، با پیوند پوست درمان می‌شوند. PRP و درمان‌های دیگر جای باند فشاری را نمی‌گیرند.

جلوگیری از برگشت زخم

زخم واریسی حتی بعد از بسته شدن، اگر علتش ادامه داشته باشد، برمی‌گردد. جوراب فشاری را هر روز از صبح تا شب بپوشید و هر چند ماه که کشسانی‌اش کم شد عوضش کنید. وزن را کنترل کنید، راه بروید، هنگام نشستن پا را بالا بگذارید، از ضربه به ساق مراقبت کنید و پوست را چرب نگه دارید. درمان واریس هم احتمال برگشت را کمتر می‌کند.

در کلینیک زخم پلاس زخم‌های وریدی با بررسی خون‌رسانی پا، دبریدمان، پانسمان مناسب و باند فشاری درمان می‌شوند و در صورت نیاز برای درمان واریس به جراح عروق ارجاع داده می‌شوند. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید.

پرسش‌های پرتکرار

بستن زخم واریسی چند ماه وقت می‌برد؟

اگر باند درست بسته شود، بیشتر این زخم‌ها ظرف ۱۲ تا ۲۴ هفته جوش می‌خورند؛ زخمی که بزرگ است یا سال‌ها باز بوده، دیرتر. درمان زودهنگام واریس این مدت را کوتاه‌تر می‌کند.

با زخم واریسی راه بروم یا استراحت کنم؟

هر دو: راه رفتن منظم با باند یا جوراب فشاری، و بالا گذاشتن پا هنگام استراحت. چیزی که آسیب می‌زند، ایستادن یا نشستن طولانی با پای آویزان است.

جوراب واریس معمولی کافی است؟

جوراب‌های ساده‌ی بازار فشار کافی ندارند. جوراب فشاری طبی با درجه‌ی فشار مشخص و اندازه‌ی دقیق پا لازم است و درجه‌ی آن را درمانگر تعیین می‌کند.

منابع

1. O’Donnell TF و همکاران. Management of venous leg ulcers: clinical practice guidelines of the Society for Vascular Surgery and the American Venous Forum. J Vasc Surg 2014.
2. De Maeseneer MG و همکاران. ESVS 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs. Eur J Vasc Endovasc Surg 2022.
3. Gohel MS و همکاران. A randomized trial of early endovenous ablation in venous ulceration (EVRA). N Engl J Med 2018.
4. O’Meara S و همکاران. Compression for venous leg ulcers. Cochrane Database Syst Rev 2012.