شست‌وشوی زخم: با چه چیزی، چطور و چند وقت یک‌بار

شستن زخم ساده به نظر می‌رسد، ولی اشتباه‌های رایجی دارد: زخم را با الکل می‌سوزانند، با آب اکسیژنه کف می‌کنند یا با گاز می‌سابند. این کارها ترمیم را کند می‌کند. این مقاله توضیح می‌دهد زخم را با چه چیزی، چطور و چند وقت یک‌بار بشویید.

چرا شستن زخم مهم است؟

شستن، خاک، ذرات، ترشح کهنه، باقی‌مانده‌ی پانسمان و بخشی از میکروب‌ها را از سطح زخم برمی‌دارد. در زخم تازه، شستن خوب مهم‌ترین کار برای جلوگیری از عفونت است. در زخم کهنه، شستن در هر بار تعویض پانسمان، زخم را برای ترمیم آماده‌تر می‌کند و بو را کم می‌کند.

با چه چیزی بشوییم؟

آب لوله‌کشی

آب آشامیدنی لوله‌کشی برای شستن بیشتر زخم‌ها، چه تازه و چه کهنه، مناسب است. دوش گرفتن یکی از راحت‌ترین راه‌های شستن زخم است. اگر کیفیت آب لوله‌کشی محل زندگی شما مطمئن نیست، آب جوشیده‌ی ولرم‌شده یا آب معدنی بطری را به کار ببرید.

سرم شست‌وشو

سرم نمکی استریل که در داروخانه‌ها هست، برای زخم‌های عمیق، حفره‌دار، زخم‌هایی که استخوان یا تاندون در آن‌ها دیده می‌شود، و برای کسانی که ایمنی ضعیفی دارند، انتخاب بهتری است. بطری باز شده را بعد از ۲۴ ساعت دور بریزید.

محلول‌های ضدمیکروب مخصوص زخم

محلول‌هایی مثل PHMB، هیپوکلریت رقیق مخصوص زخم و ید رقیق در زخم‌هایی که عفونت دارند، بیوفیلم میکروبی دارند یا در خطر عفونت‌اند، برای مدت محدود، معمولاً دو هفته، و با نظر درمانگر استفاده می‌شوند. استفاده‌ی طولانی و بی‌دلیل آن‌ها فایده‌ای ندارد.

با چه چیزی نشوییم؟

• آب اکسیژنه: کف می‌کند و تمیز به نظر می‌رسد، ولی سلول‌های سالم و تازه را هم می‌کشد.
• الکل: می‌سوزاند و بافت را خشک و آسیب‌دیده می‌کند.
• بتادین غلیظ برای شستن مکرر: در زخم‌های معمولی ترمیم را کند می‌کند. روی پوست سالم اطراف زخم اشکالی ندارد.
• آب نمک خانگی غلیظ، سرکه، آب‌لیمو و دم‌کرده‌های گیاهی: غلظتشان معلوم نیست، می‌سوزانند و استریل نیستند.
• آب راکد، آب حوض و آب استخر.

چطور بشوییم؟

1. دست‌ها را با آب و صابون بشویید و اگر می‌توانید دستکش بپوشید.
2. پانسمان قبلی را بردارید؛ اگر چسبیده، با آب یا سرم خیسش کنید.
3. آب یا سرم ولرم را روی زخم جاری کنید. برای زخم‌های گود یا ذرات چسبیده، با یک سرنگ ۲۰ سی‌سی بدون سوزن، با فشار ملایم بپاشید.
4. زخم را نسابید. اگر ذره‌ای مانده، با گاز خیس به آرامی پاک کنید.
5. پوست اطراف زخم را با آب و صابون ملایم بشویید و با ضربه‌های آرام خشک کنید.
6. پانسمان تازه را بگذارید.

چند وقت یک‌بار؟

زخم را هر بار که پانسمان عوض می‌شود بشویید. برای بیشتر زخم‌های ساده، این یعنی روزی یک بار یا هنگام دوش. زخم‌هایی که پانسمان‌های چندروزه دارند، فقط هنگام تعویض شسته می‌شوند. شستن بیش از حد و باز کردن مکرر زخم هم ترمیم را کند می‌کند.

شستن در زخم‌های مختلف

• زخم تازه و آلوده به خاک: شستن طولانی، چند دقیقه، زیر آب روان تا همه‌ی ذرات بیرون بیاید (کمک‌های اولیه در زخم).
• گاز گرفتگی حیوان: ۱۵ دقیقه با آب و صابون (گاز گرفتگی).
• سوختگی شیمیایی: دست‌کم ۲۰ دقیقه آب روان فراوان (سوختگی شیمیایی).
• زخم پای دیابتی و زخم‌های کهنه: با سرم یا آب تمیز در هر تعویض؛ پا را در آب خیس نخورانید (مراقبت از زخم دیابتی).
• زخم جراحی بسته: بعد از ۴۸ ساعت، هنگام دوش با آب و صابون ملایم (مراقبت از زخم جراحی).

در کلینیک زخم پلاس زخم‌ها با محلول مناسب همان زخم شسته و پاک‌سازی می‌شوند و روش شستن در خانه به بیمار آموزش داده می‌شود. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. اصول مراقبت روزانه را در مراقبت از زخم بخوانید.

پرسش‌های پرتکرار

زخم را با صابون بشوییم؟

اطراف زخم را بله. داخل زخم صابون نمالید، ولی اگر هنگام دوش کمی صابون ملایم به زخم برسد و خوب آبکشی شود، اشکالی ندارد.

سرم بهتر است یا آب لوله‌کشی؟

برای بیشتر زخم‌ها فرقی ندارند. برای زخم‌های عمیق، حفره‌دار یا بیماران با ایمنی ضعیف، سرم استریل بهتر است.

بتادین برای زخم خوب است یا بد؟

روی پوست سالم اطراف زخم و برای ضدعفونی کوتاه‌مدت مفید است. شستن مکرر داخل زخم معمولی با بتادین غلیظ لازم نیست و ترمیم را کند می‌کند. در زخم‌های عفونی، شکل رقیق یا پانسمان یددار را درمانگر تجویز می‌کند.

منابع

1. Fernandez R, Griffiths R. Water for wound cleansing. Cochrane Database Syst Rev 2012.
2. International Wound Infection Institute (IWII). Wound Infection in Clinical Practice. 2022.
3. Murphy C و همکاران. Defying hard-to-heal wounds with an early antibiofilm intervention strategy: wound hygiene. J Wound Care 2020.