مراقبت از زخم در خانه: ۸ اصل ساده برای هر زخم
پاسخ کوتاه: مراقبت درست از زخم چند اصل ساده دارد: پیش و پس از دست زدن به زخم دست‌ها را بشویید، زخم را با آب تمیز یا سرم بشویید نه با الکل و آب اکسیژنه، آن را پوشیده و کمی مرطوب نگه دارید تا دلمه‌ی خشک نبندد، پانسمان را به‌اندازه‌ی لازم و نه بیشتر عوض کنید، فشار و ضربه را از روی زخم دور نگه دارید، و غذای پروتئین‌دار بخورید و سیگار نکشید. هر روز به زخم نگاه کنید: اگر کوچک‌تر می‌شود و کف آن صورتی و سرخ است، در مسیر درست است. قرمزی که پخش می‌شود، ترشح چرکی یا بدبو، درد بیشتر و تب نشانه‌ی مشکل است.
این مقاله راهنمای مراقبت روزانه از هر زخمی است، چه بریدگی و خراش، چه زخم جراحی و چه زخم کهنه‌ای که مدتی است پانسمان می‌شود. برای هر نوع زخم، راهنمای مخصوص خودش را هم معرفی کرده‌ایم.
۱. بهداشت دست
بیشتر عفونت‌های زخم از دست خود بیمار یا مراقب می‌آیند. پیش و پس از دست زدن به زخم یا پانسمان، دست‌ها را دست‌کم ۲۰ ثانیه با آب و صابون بشویید. اگر کسی دیگر پانسمان را عوض می‌کند، بهتر است دستکش یک‌بارمصرف بپوشد.
۲. شستن زخم
زخم را با آب آشامیدنی لوله‌کشی یا سرم شست‌وشو بشویید. آب ولرم کمتر درد دارد. دوش گرفتن بهترین فرصت برای شستن ملایم زخم است، مگر درمانگر چیز دیگری گفته باشد. آب اکسیژنه، الکل و بتادین غلیظ را برای شستن معمول زخم استفاده نکنید؛ به سلول‌های تازه آسیب می‌زنند. جزئیات را در شست‌وشوی زخم نوشته‌ایم.
۳. رطوبت درست
یکی از مهم‌ترین یافته‌های علم زخم این است که زخم در محیط کمی مرطوب زودتر و با جای زخم کمتر خوب می‌شود. زخمی که «هوا بخورد» خشک می‌شود و دلمه می‌بندد و سلول‌های تازه باید از زیر دلمه راه باز کنند. ولی رطوبت زیاد هم بد است؛ پوست اطراف را سفید و نرم می‌کند. هدف این است که زخم نه خشک باشد و نه غرق ترشح.
۴. پانسمان مناسب
- برای خراش و بریدگی کوچک: چسب زخم یا پانسمان نچسب با کمی وازلین.
- برای زخم خشک: پانسمانی که رطوبت بدهد، مثل هیدروژل یا هیدروکلوئید.
- برای زخم پرترشح: پانسمان جاذب مثل فوم یا آلژینات.
- گاز خشک مستقیم روی زخم نگذارید؛ به آن می‌چسبد و موقع برداشتن بافت تازه را می‌کند.
انتخاب پانسمان برای زخم‌های بزرگ و کهنه با درمانگر است (پانسمان‌های نوین).
۵. دفعات تعویض پانسمان
پانسمان را وقتی عوض کنید که خیس، کثیف یا شل شده، یا زمانش رسیده است. پانسمان‌های ساده معمولاً روزانه و پانسمان‌های نوین ممکن است چند روز بمانند. باز کردن بی‌دلیل و مکرر زخم، آن را سرد و آلوده می‌کند و ترمیم را کند می‌کند. پانسمان چسبیده را با آب ولرم یا سرم خیس کنید تا خودش جدا شود.
۶. محافظت از زخم
زخمی که مدام فشار، ضربه یا اصطکاک می‌خورد، خوب نمی‌شود. زخم پا را با کفش مناسب و کم کردن راه رفتن، زخم بستر را با جابه‌جایی منظم، و زخم روی مفصل را با محدود کردن حرکت‌های شدید محافظت کنید. دلمه را نکنید و زخم را نخارانید (خارش زخم).
۷. کمک به بدن از داخل
- پروتئین کافی در هر وعده، آب کافی، میوه و سبزی (تغذیه برای ترمیم زخم).
- کنترل قند خون اگر دیابت دارید.
- ترک سیگار و قلیان.
- خواب کافی و تحرک تا جایی که زخم اجازه می‌دهد.
کارهای بیشتر برای ترمیم سریع‌تر را در سرعت بخشیدن به بهبود زخم آورده‌ایم.
۸. نگاه کردن هر روزه به زخم
هر بار که پانسمان را عوض می‌کنید، به این‌ها دقت کنید: اندازه‌ی زخم، رنگ کف آن، مقدار و رنگ ترشح، بو، و حال پوست اطراف. هفته‌ای یک‌بار در نور یکسان از زخم عکس بگیرید تا تغییرها را بهتر ببینید. کف صورتی و سرخ و دانه‌دانه خوب است؛ زرد یا سیاه یعنی بافت مرده (انواع زخم و رنگ کف زخم). مراحل طبیعی ترمیم را در مراحل ترمیم زخم بخوانید.
راهنمای هر نوع زخم
- زخم‌های تازه، بریدگی و خراش: درمان زخم باز
- زخم بعد از عمل: مراقبت از زخم جراحی
- زخم پای دیابتی: مراقبت از زخم دیابتی در خانه
- زخم بستر: مراقبت از بیمار زخم بستر در خانه
- سوختگی: درمان سوختگی در خانه
- زخمی که خوب نمی‌شود: چرا زخم خوب نمی‌شود
- قرمزی و گرمی دور زخم پخش می‌شود یا درد بیشتر شده است.
- ترشح زخم کدر، زرد، سبز یا بدبو شده است (ترشح زخم).
- زخم بزرگ‌تر یا عمیق‌تر شده یا کف آن سیاه شده است.
- زخم تازه بعد از دو هفته، یا زخم کهنه بعد از چهار هفته مراقبت، کوچک‌تر نشده است.
بدون معطلی همین حالا با کلینیک تماس بگیرید یا به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید اگر:
- همراه زخم تب و لرز، گیجی یا ضعف شدید دارید.
در کلینیک زخم پلاس، برای هر زخم برنامه‌ی پانسمان و مراقبت خانه تنظیم می‌شود و به بیمار و همراهش آموزش داده می‌شود چطور زخم را در خانه عوض کنند. از صفحه‌ی مشاوره یا تماس با ما وقت بگیرید.
پرسش‌های پرتکرار
زخم را باز بگذاریم یا ببندیم؟
بیشتر زخم‌ها پوشیده و کمی مرطوب بهتر خوب می‌شوند. زخم جراحی بسته‌شده و خشک بعد از دو سه روز می‌تواند باز بماند.
با زخم حمام برویم؟
بیشتر وقت‌ها بله؛ دوش کوتاه با آب ولرم زخم را تمیز هم می‌کند. خیس خوردن طولانی در وان و استخر را تا بسته شدن زخم کنار بگذارید. اگر درمانگر دستور خاصی داده، همان را رعایت کنید.
پماد آنتی‌بیوتیک روی هر زخمی بزنیم؟
نه. برای زخم‌های تمیز معمولاً لازم نیست و مصرف بی‌جای آن ممکن است حساسیت پوستی بدهد و میکروب‌ها را مقاوم کند. زخم عفونی درمان جداگانه می‌خواهد (درمان زخم عفونی).
زخم کی خوب می‌شود؟
خراش و بریدگی کوچک یکی دو هفته، زخم جراحی دو هفته برای بسته شدن، و زخم‌های بزرگ یا کهنه چند هفته تا چند ماه.
منابع
- Junker JP و همکاران. Clinical impact upon wound healing and inflammation in moist, wet, and dry environments. Adv Wound Care 2013.
- Fernandez R, Griffiths R. Water for wound cleansing. Cochrane Database Syst Rev 2012.
- World Union of Wound Healing Societies (WUWHS). Principles of best practice: wound exudate and the role of dressings. 2007/2019.
مقالههای مرتبط
خارش زخم: چرا زخم هنگام بهبود میخارد و چه کنیم
دلیل خارش زخم در حال ترمیم چیست؟ تفاوت خارش طبیعی با عفونت، حساسیت به چسب و پانسمان، اگزمای اطراف زخم…
۴ دقیقه مطالعه
سریعترین راه بهبود زخم: ۱۰ کار که ترمیم را سریع‌تر می‌کند
چطور زخم را زودتر خوب کنیم؟ مرطوب و پوشیده نگه داشتن زخم، شستن ملایم، برداشتن فشار، پروتئین و آب کافی،…
۵ دقیقه مطالعه
انواع زخم: دستهبندی بر اساس علت، عمق و رنگ کف زخم
زخم چه انواعی دارد؟ زخم حاد و مزمن، انواع زخم از نظر علت (تروما، جراحی، سوختگی، بستر، دیابتی، عروقی، عفونی،…
۴ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید