سوختگی شیمیایی: کمک‌های اولیه، خطرها و پیشگیری در خانه

سوختگی شیمیایی فقط مال کارخانه و آزمایشگاه نیست. بیشترش در خانه رخ می‌دهد: لوله‌بازکن، جوهر نمک، سفیدکننده، پاک‌کننده‌ی فر، اسید باتری ماشین، آهک و سیمان. این مقاله می‌گوید در لحظه‌ی حادثه چه کنید، چه چیزی سوختگی شیمیایی را خطرناک‌تر می‌کند و چطور جلوی آن را بگیرید.

سوختگی شیمیایی چه فرقی با سوختگی گرمایی دارد؟

در سوختگی با آب جوش یا آتش، تماس کوتاه است. ماده‌ی شیمیایی اما تا آخرین ذره‌اش شسته نشود، کارش را ادامه می‌دهد. برای همین شستن زود و طولانی مهم‌ترین کار است. سوختگی شیمیایی گاهی اول درد کمی دارد و پوست کمی قرمز است، ولی تا چند ساعت بعد عمیق‌تر می‌شود.

• اسیدها، مثل جوهر نمک، اسید باتری و برخی جرم‌گیرها، پوست را سفت و تیره می‌کنند و معمولاً عمق آسیب محدودتر است.
• قلیاها، مثل لوله‌بازکن، سود سوزآور، پاک‌کننده‌ی فر، آهک و سیمان خیس، پوست را لیز و نرم می‌کنند و راهشان را به لایه‌های پایین‌تر باز می‌کنند. سوختگی با قلیا معمولاً از اسید جدی‌تر است.
• برخی مواد خاص، مثل اسید فلوئوریدریک در زنگ‌برها و مواد حکاکی شیشه، دردی بسیار شدیدتر از ظاهر پوست می‌دهند و درمان مخصوص دارند.

کمک‌های اولیه

1. از خودتان محافظت کنید: دستکش بپوشید و اگر بخار یا گاز هست، پنجره را باز کنید یا بیمار را به هوای آزاد ببرید.
2. لباس، کفش، ساعت و زیورآلات آلوده را درآورید. لباسی که از سر درمی‌آید را ببرید تا ماده به صورت نرسد.
3. اگر ماده پودر خشک است، مثل آهک یا سیمان، اول آن را با دستکش یا پارچه‌ی خشک از پوست بتکانید و بعد آب بریزید.
4. پوست را زیر آب روان ولرم یا خنک، با جریان ملایم و فراوان، دست‌کم ۲۰ دقیقه بشویید. در قلیاها شستن را بیشتر ادامه دهید. آب را طوری بریزید که به پوست سالم یا چشم سرازیر نشود.
5. سرکه، آب‌لیمو، جوش‌شیرین یا هر ماده‌ی دیگری برای خنثی کردن نزنید.
6. بعد از شستن، سوختگی را با پارچه‌ی تمیز یا سلفون بپوشانید و قوطی یا شیشه‌ی همان ماده را با خودتان ببرید تا پزشک بداند با چه چیزی طرف است.

اگر به چشم پاشید

همان لحظه چشم را زیر آب روان یا با یک لیوان آب تمیز، پشت سر هم، دست‌کم ۲۰ دقیقه بشویید. پلک بالا و پایین را با دو انگشت از هم دور نگه دارید و از بیمار بخواهید چشمش را بالا، پایین و به دو طرف بگرداند. لنز تماسی را اگر راحت درمی‌آید بردارید. بعد بدون معطلی به بیمارستان یا چشم‌پزشک بروید؛ قلیا در چشم ممکن است بینایی را از بین ببرد.

اگر خورده یا تنفس شده

سعی نکنید بیمار را بالا بیاورانید و شیر یا دارویی هم برای «بی‌اثر کردن» ماده به او ندهید. اگر هوشیار است، دهانش را با آب بشوید و بسته‌بندی ماده را همراه ببرید. سرفه، خس‌خس، سختی نفس، سختی بلع یا آب‌ریزش دهان بعد از بلع یا تنفس ماده‌ی شیمیایی، نیاز به درمان فوری در بیمارستان دارد.

سوختگی با سیمان و آهک

سیمان خیس و آهک قلیایی‌اند و برای کارگران ساختمانی و کسانی که خودشان کار بنایی می‌کنند خطرناک‌اند. سیمانی که داخل چکمه یا زیر زانو گیر کرده، ساعت‌ها بدون درد پوست را می‌سوزاند و فرد تا آخر روز متوجه نمی‌شود. اگر پوست قرمز، سوزان یا تاول‌دار شد، لباس آلوده را درآورید، سیمان را بتکانید و طولانی بشویید. این سوختگی‌ها اغلب عمیق‌تر از ظاهرشان‌اند.

درمان سوختگی شیمیایی

بعد از شستن کامل، درمانگر عمق سوختگی را بررسی می‌کند. سوختگی‌های سطحی با پانسمان مرطوب و نچسب مثل سوختگی‌های دیگر درمان می‌شوند (درمان زخم سوختگی). سوختگی‌های عمیق ممکن است به برداشتن بافت آسیب‌دیده و پیوند پوست نیاز پیدا کنند (سوختگی عمیق). برای برخی مواد، مثل اسید فلوئوریدریک، درمان مخصوص در بیمارستان لازم است.

پیشگیری از سوختگی شیمیایی در خانه

• مواد شوینده و شیمیایی را فقط در ظرف اصلی خودشان نگه دارید؛ هرگز در بطری آب، نوشابه یا دوغ نریزید.
• جوهر نمک و جرم‌گیرهای اسیدی را با سفیدکننده (وایتکس) قاطی نکنید و پشت سر هم استفاده نکنید؛ گاز سمی کلر آزاد می‌شود.
• هنگام کار با لوله‌بازکن، پاک‌کننده‌ی فر و جرم‌گیر دستکش و عینک بپوشید و پنجره را باز کنید. لوله‌بازکن را از بالا در لوله نریزید و صورتتان را دور نگه دارید.
• مواد شیمیایی را در کابینت قفل‌دار و دور از دسترس کودکان بگذارید.
• هنگام کار با باتری ماشین، سیمان و آهک دستکش، عینک و لباس آستین‌بلند بپوشید.

سوختگی‌های شیمیایی کوچک، و زخم‌هایی که بعد از درمان اولیه دیر بسته می‌شوند، در کلینیک زخم پلاس درمان و پیگیری می‌شوند. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. انواع دیگر سوختگی را در انواع سوختگی و کمک‌های اولیه‌ی همه‌ی سوختگی‌ها را در کمک‌های اولیه در سوختگی بخوانید.

پرسش‌های پرتکرار

برای سوختگی با اسید، جوش‌شیرین بزنیم؟

نه. وقتی اسید و جوش‌شیرین به هم می‌رسند داغ می‌شوند و به سوختگی، سوختگی گرمایی هم اضافه می‌شود. فقط آب، زیاد و طولانی.

سوختگی با وایتکس خطرناک است؟

سفیدکننده‌ی خانگی رقیق معمولاً سوختگی سطحی می‌دهد. پوست را چند دقیقه‌ی طولانی بشویید. اگر به چشم رفته یا پوست تاول زده، آن را نشان دهید. مخلوط کردن آن با جوهر نمک یا جرم‌گیر گاز سمی می‌سازد.

چقدر باید پوست را بشوییم؟

دست‌کم ۲۰ دقیقه، و در قلیاها تا وقتی که حس لیز بودن پوست از بین برود و درد کم شود. شستن کوتاه رایج‌ترین اشتباه است.

منابع

1. ISBI Practice Guidelines Committee. ISBI Practice Guidelines for Burn Care, Part 2 (chemical burns). Burns 2018.
2. Palao R و همکاران. Chemical burns: pathophysiology and treatment. Burns 2010.
3. NICE Clinical Knowledge Summaries. Burns and scalds. 2024.