انواع سوختگی و درجه‌های سوختگی: از مایع داغ تا برق و مواد شیمیایی

دانستن نوع سوختگی کمک می‌کند کمک‌های اولیه‌ی درست را انجام دهید و بفهمید سوختگی در خانه درمان می‌شود یا باید به پزشک نشان داده شود. روش درمان هر عمق را در درمان زخم سوختگی نوشته‌ایم.

انواع سوختگی از نظر علت

سوختگی با مایع داغ

شایع‌ترین سوختگی در خانه، به‌خصوص در کودکان: آب جوش، چای، سوپ، روغن داغ و بخار. روغن داغ‌تر از آب جوش است و به پوست می‌چسبد، پس معمولاً عمیق‌تر می‌سوزاند. لباسی که مایع داغ رویش ریخته، اگر به پوست نچسبیده، باید فوراً درآورده شود (سوختگی با آب جوش).

سوختگی با شعله و آتش

آتش گرفتن لباس، انفجار گاز و بخاری، آتش‌سوزی خانه. این سوختگی‌ها اغلب عمیق و وسیع‌اند. در آتش‌سوزی در فضای بسته، دود و هوای داغ ممکن است راه هوایی را هم بسوزاند؛ صدای گرفته، سرفه، دوده‌ی دور دهان و بینی و سوختن موهای بینی هشدار است.

سوختگی تماسی

تماس با اتو، بخاری، اگزوز موتور، ظرف داغ یا اجاق. در کودکان و در کسانی که حس پایشان کم است، مثل بیماران دیابتی، تماس طولانی با بخاری یا کیسه‌ی آب گرم سوختگی عمیق می‌دهد، بدون این‌که بیمار متوجه شود (نوروپاتی دیابتی).

سوختگی برقی

جریان برق از یک نقطه وارد و از نقطه‌ی دیگری خارج می‌شود و مسیرش را در عمق بدن می‌سوزاند. روی پوست ممکن است فقط دو زخم کوچک دیده شود، در حالی که ماهیچه‌ها آسیب جدی دیده‌اند. برق ریتم قلب را هم به هم می‌زند. هر برق‌گرفتگی با ولتاژ بالا، یا هر برق‌گرفتگی که با بیهوشی، تپش قلب یا سوختگی همراه بوده، باید در بیمارستان بررسی شود.

سوختگی شیمیایی

اسیدها، قلیاها مثل سفیدکننده، لوله‌بازکن و آهک، و مواد صنعتی. تا وقتی ماده روی پوست است، سوزاندن ادامه دارد؛ پس کار اول شستن طولانی با آب فراوان است. قلیاها معمولاً عمیق‌تر از اسیدها می‌سوزانند. جزئیات را در سوختگی شیمیایی ببینید.

آفتاب‌سوختگی و سوختگی پرتو

آفتاب‌سوختگی معمولاً سطحی است، ولی گاهی تاول می‌زند. پوستی که پرتودرمانی شده هم ممکن است قرمز، تیره، پوسته‌پوسته یا زخم شود (زخم ناشی از پرتودرمانی).

سوختگی اصطکاکی

کشیده شدن پوست روی آسفالت در تصادف موتور یا روی فرش و تردمیل. این زخم هم ساییدگی است و هم سوختگی و معمولاً ذرات زیادی در آن مانده که باید خوب شسته شود (ساییدگی پوست).

درجه‌های سوختگی

پوست دو لایه‌ی اصلی دارد: لایه‌ی رویی نازک و لایه‌ی زیرین که ریشه‌ی مو، غدد عرق، رگ‌ها و عصب‌ها در آن است. درجه‌ی سوختگی می‌گوید آسیب تا کجای این لایه‌ها رفته است.

سوختگی درجه‌ی ۱

فقط لایه‌ی رویی آسیب دیده است. پوست قرمز، خشک و دردناک است و تاول ندارد. آفتاب‌سوختگی معمولی نمونه‌ی آن است. بعد از چند روز پوست کمی پوسته می‌دهد و بدون جای زخم خوب می‌شود.

سوختگی درجه‌ی ۲

آسیب به لایه‌ی زیرین رسیده است و نشانه‌ی اصلی‌اش تاول است. دو نوع دارد:

• درجه‌ی ۲ سطحی: کف زخم صورتی یا قرمز و خیس است، با فشار انگشت سفید می‌شود و بعد زود رنگش برمی‌گردد، و بسیار دردناک است. معمولاً در کمتر از دو هفته خوب می‌شود.
• درجه‌ی ۲ عمیق: کف زخم سفید و قرمز خال‌خالی و خشک‌تر است، با فشار کمتر سفید می‌شود و درد کمتری دارد. سه هفته یا بیشتر طول می‌کشد و اغلب جای زخم می‌گذارد.

سوختگی درجه‌ی ۳

همه‌ی ضخامت پوست سوخته است. پوست سفید، زرد، قهوه‌ای یا سیاه و سفت و چرمی است و چون عصب‌ها هم سوخته‌اند، خود ناحیه اغلب درد ندارد. این‌که «سوختگی درجه‌ی ۳ دردناک‌ترین است» درست نیست؛ درد بیشتر از لبه‌های کم‌عمق‌تر دور آن است. این سوختگی جز در اندازه‌های خیلی کوچک بدون جراحی بسته نمی‌شود (سوختگی عمیق).

سوختگی درجه‌ی ۴

سوختگی از پوست و چربی گذشته و به ماهیچه، تاندون یا استخوان رسیده است؛ بیشتر در برق‌گرفتگی با ولتاژ بالا و آتش‌سوزی‌های شدید دیده می‌شود و درمانش جراحی‌های بزرگ است.

اندازه‌ی سوختگی را چطور تخمین بزنیم؟

کف دست خود بیمار با انگشتان بسته حدود یک درصد سطح بدن اوست. با این روش ساده می‌شود اندازه‌ی سوختگی‌های پراکنده را تخمین زد. سوختگی قرمز درجه‌ی ۱ را در این حساب نمی‌آورند. پزشکان برای سوختگی‌های بزرگ از «قانون نُه‌ها» استفاده می‌کنند که هر بخش بدن را مضربی از ۹ درصد حساب می‌کند. هر سوختگی تاول‌دار یا عمیق بزرگ‌تر از کف دست بیمار باید به پزشک نشان داده شود.

اگر مطمئن نیستید سوختگی شما در کدام درجه است، در کلینیک زخم پلاس آن را معاینه می‌کنیم و برنامه‌ی پانسمان مناسب را می‌گوییم. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید. کمک‌های اولیه را در اقدامات اولیه در سوختگی و درمان سوختگی کوچک را در درمان سوختگی در خانه بخوانید.

پرسش‌های پرتکرار

از کجا بفهمیم سوختگی درجه ۲ است؟

نشانه‌ی اصلی تاول است؛ گاهی تاول چند ساعت بعد پیدا می‌شود. اگر کف زخم صورتی و خیس و بسیار دردناک است، سطحی است. اگر سفید و خال‌خالی و کم‌درد است، عمیق‌تر است و باید معاینه شود.

آیا عمق سوختگی بعداً عوض می‌شود؟

بله. در دو سه روز اول ممکن است سوختگی عمیق‌تر به نظر برسد، به‌خصوص اگر خنک نشده باشد یا عفونت کند. برای همین سوختگی‌های تاول‌دار بعد از دو سه روز دوباره دیده می‌شوند.

کدام نوع سوختگی خطرناک‌تر است؟

سوختگی‌های وسیع، سوختگی راه هوایی در آتش‌سوزی، برق‌گرفتگی با ولتاژ بالا و سوختگی شیمیایی با قلیا. اندازه، عمق، محل و سن بیمار با هم خطر را تعیین می‌کنند.

منابع

1. ISBI Practice Guidelines Committee. ISBI Practice Guidelines for Burn Care. Burns 2016.
2. NICE Clinical Knowledge Summaries. Burns and scalds. 2024.
3. Jeschke MG و همکاران. Burn injury. Nat Rev Dis Primers 2020.