مراحل زخم بستر: نشانه‌های هر مرحله و این‌که چه کار کنیم

مرحله‌ی زخم بستر را چطور تشخیص دهیم؟

همراه بیمار معمولاً اولین کسی است که زخم بستر را می‌بیند. هر روز، موقع جابه‌جا کردن یا تعویض لباس بیمار، این نقطه‌ها را نگاه کنید: دنبالچه و باسن، پاشنه‌ها، لگن (کناره‌ی ران)، تیغه‌ی شانه، پشت سر، آرنج و قوزک پا. در بیمار ویلچری، استخوان‌های نشیمنگاه را هم.

آزمایش فشار انگشت

اگر نقطه‌ی قرمزی دیدید، اول فشار را از آن بردارید. بعد با یک انگشت چند ثانیه آرام روی آن فشار دهید و بردارید. اگر برای یک لحظه سفید شد و دوباره قرمز شد، جریان خون هنوز برقرار است. اگر سفید نشد، این مرحله‌ی ۱ زخم بستر است. قرمزی‌ای که نیم ساعت بعد از برداشتن فشار هنوز باقی است هم هشدار است.

روی پوست گندمی و تیره، سرخی به چشم نمی‌آید. آن‌جا به رنگ بنفش یا آبی، گرمی یا سردی نسبت به پوست اطراف، سفتی یا شل شدن پوست و درد بیمار توجه کنید.

چهار مرحله‌ی اصلی

مرحله‌ی ۱: قرمزی روی پوست سالم

چه شکلی است: پوست باز نشده، ولی یک ناحیه قرمز، بنفش یا تیره است و با فشار سفید نمی‌شود؛ لمسش با پوست اطراف فرق دارد: داغ‌تر یا خنک‌تر، سفت‌تر یا شل‌تر، و گاهی دردناک یا خارش‌دار.

چه کنیم: بیمار را طوری جابه‌جا کنید که دیگر روی این نقطه نخوابد یا ننشیند تا قرمزی کامل برود. پوست را تمیز و خشک نگه دارید، از رطوبت ادرار و عرق محافظت کنید و ماساژ ندهید. با برداشتن کامل فشار، این لکه اغلب ظرف چند روز محو می‌شود.

مرحله‌ی ۲: زخم سطحی یا تاول

چه شکلی است: لایه‌ی رویی پوست رفته و یک زخم صورتی یا قرمز و کم‌عمق، یا تاولی پر از مایع شفاف دیده می‌شود. بافت زرد یا سیاه ندارد.

چه کنیم: همچنان فشار را بردارید. تاول را نترکانید. زخم باید یک‌بار معاینه شود تا پانسمان مناسب (معمولاً پانسمانی که زخم را مرطوب نگه دارد و از فشار و ساییدگی محافظت کند) انتخاب شود. زخم‌های این مرحله معمولاً در چند روز تا چند هفته بسته می‌شوند.

یک نکته: همه‌ی زخم‌های سطحی ناحیه‌ی باسن زخم بستر نیستند. سوختگی پوست با ادرار و مدفوع (درماتیت پوشک) هم شبیه آن است ولی روی استخوان نیست و مراقبت دیگری دارد؛ تشخیص را به درمانگر بسپارید.

مرحله‌ی ۳: زخم عمیق تا چربی

چه شکلی است: تمام ضخامت پوست رفته و چربی زرد زیر آن دیده می‌شود؛ زخم گود است و ممکن است بافت زرد، ترشح یا بو داشته باشد. هنوز عضله و استخوان دیده نمی‌شود.

چه کنیم: این زخم باید در کلینیک یا توسط درمانگر زخم دیده و درمان شود: برداشتن بافت مرده، پانسمان جاذب، بررسی عفونت و تشک مناسب. ترمیمش معمولاً یک تا چند ماه طول می‌کشد (درمان زخم بستر).

مرحله‌ی ۴: زخم تا عضله یا استخوان

چه شکلی است: زخم آن‌قدر عمیق است که عضله، تاندون یا استخوان دیده یا لمس می‌شود؛ اغلب لبه‌هایش زیر پوست گود شده و ترشح و بوی زیادی دارد.

چه کنیم: درمان تخصصی و منظم لازم است و گاهی بستری، جراحی یا وکیوم تراپی. خطر عفونت استخوان و عفونت خون در این مرحله بالاست و بسته شدنش ممکن است نیم سال یا بیشتر وقت بگیرد.

دو حالت که مرحله‌اش معلوم نیست

• زخم غیرقابل مرحله‌بندی: کف زخم زیر بافت زرد، خاکستری، سبز یا سیاه (دلمه‌ی سفت) پنهان است و عمقش دیده نمی‌شود. بعد از این‌که درمانگر بافت مرده را برداشت، معمولاً معلوم می‌شود مرحله‌ی ۳ یا ۴ است. استثنا: دلمه‌ی سیاه، خشک و سفتِ روی پاشنه که عفونت ندارد، گاهی عمداً دست نمی‌خورد.
• آسیب بافت عمقی: پوست سالم است یا تاول خونی دارد، ولی رنگش بنفش، قهوه‌ای تیره یا کبود است و با فشار تغییر نمی‌کند. این یعنی بافت زیر پوست، نزدیک استخوان، آسیب دیده و ممکن است در چند روز آینده به زخم عمیقی باز شود. فشار را فوراً بردارید و زخم را نشان دهید.

زخم‌های فشاری از وسایل پزشکی

زخم فشاری فقط از تخت نیست. لوله‌ی اکسیژن پشت گوش‌ها، ماسک روی بینی، سوند ادراری روی ران، آتل و گچ، جوراب فشاری و بست‌های تنگ هم می‌توانند پوست زیرشان را زخم کنند. پوست زیر و کنار هر وسیله‌ای را که روی بدن بیمار است روزانه نگاه کنید و اگر قرمزی دیدید، به پرستار یا پزشک بگویید.

چه وقت زخم بستر را باید فوری نشان داد؟

برای این‌که مرحله‌ی ۱ اصلاً به زخم نرسد، پیشگیری از زخم بستر و تشک مواج و وسایل کاهش فشار را بخوانید. مراقبت روزانه را در مراقبت از بیمار زخم بستر در خانه آورده‌ایم.

پرسش‌های پرتکرار

قرمزی مرحله‌ی اول کِی از بین می‌رود؟

وقتی بیمار دیگر روی آن نقطه نخوابد، اغلب ظرف دو سه روز. برگشتن به همان وضعیت می‌تواند همان روز پوست را باز کند.

آیا زخم بستر از مرحله‌ی ۴ به ۳ برمی‌گردد؟

نه. در ثبت مرحله، زخم با بهتر شدن «پایین نمی‌آید»؛ زخم مرحله‌ی ۴ در حال ترمیم، همچنان مرحله‌ی ۴ در حال ترمیم نامیده می‌شود، چون بافتی که جایگزین می‌شود همان بافت قبلی نیست.

زخم بستر حتماً از قرمزی شروع می‌شود؟

نه همیشه. آسیب گاهی از عمق شروع می‌شود و اولین نشانه‌اش کبودی تیره یا تاول خونی است. برای همین هر تغییر رنگ روی استخوان‌ها را جدی بگیرید.

منابع

1. EPUAP, NPIAP, PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. The International Guideline. 2019.
2. Edsberg LE و همکاران. Revised National Pressure Ulcer Advisory Panel pressure injury staging system. J Wound Ostomy Continence Nurs 2016;43:585-97.