اوزون تراپی زخم: روش انجام، شواهد علمی و ایمنی
پاسخ کوتاه: اوزون تراپی زخم یعنی رساندن گاز اوزون (مخلوط با اکسیژن) یا روغن و آبِ اوزون‌دار به سطح زخم؛ معمولاً اندام را داخل یک کیسه‌ی بسته می‌گذارند و گاز را چند دقیقه در آن نگه می‌دارند. اوزون در لوله‌ی آزمایش باکتری‌ها را می‌کشد، اما در بیماران هنوز مطالعه‌های کافی و خوبی نشان نداده که زخم را زودتر یا بهتر از درمان استاندارد خوب کند. گروه بین‌المللی کار روی پای دیابتی (IWGDF) هم در ویرایش ۲۰۲۳ راهنمایش، اوزون را جزو روش‌هایی آورده که برای بستن زخم پای دیابتی نباید به کار روند. جایی که اوزون استفاده می‌شود، فقط در حاشیه‌ی درمان اصلی است؛ یعنی تمیز کردن زخم، کم کردن فشار از روی آن، مهار عفونت و تنظیم قند.
اوزون گازی است که هر مولکولش سه اتم اکسیژن دارد (O3). ناپایدار است و به‌سرعت با مواد اطرافش واکنش می‌دهد؛ به همین دلیل در لوله‌ی آزمایش باکتری و قارچ را می‌کشد و از قدیم برای ضدعفونی آب و وسایل به کار رفته است. در درمان زخم، ایده این است که اوزون روی سطح زخم بار میکروبی را کم کند و جریان خون و اکسیژن‌رسانی موضعی را بیشتر کند. سؤال اصلی برای بیمار این است که آیا این اثرها در عمل زخم را زودتر می‌بندد یا نه.
اوزون تراپی روی زخم چطور انجام می‌شود؟
- کیسه‌گذاری: اندامِ زخمی (معمولاً پا یا دست) داخل کیسه‌ی پلاستیکی مخصوصی گذاشته می‌شود که دورش بسته است، مخلوط اوزون و اکسیژن به داخل کیسه فرستاده می‌شود و بعد از چند دقیقه گاز با دستگاه مخصوص خارج و خنثی می‌شود.
- روغن یا آب اوزون‌دار: روغن گیاهی یا آبِ اوزون‌زده به‌عنوان پانسمان یا برای شست‌وشو روی زخم گذاشته می‌شود.
- تزریق اطراف زخم یا داخل خون: در بعضی مراکز مقدار کمی گاز زیر پوست اطراف زخم تزریق می‌شود، یا خون بیمار را با اوزون مخلوط می‌کنند و برمی‌گردانند. این روش‌ها خطرهای جدی‌تری دارند (پایین را ببینید) و شواهد کمتری.
شواهد علمی درباره‌ی اوزون تراپی زخم
بیشتر تحقیقات روی زخم پای دیابتی انجام شده است:
- مرور کاکرین در سال ۲۰۱۵ فقط سه مطالعه‌ی کوچک (روی هم ۲۱۲ نفر) پیدا کرد و نتیجه گرفت که شواهد برای این‌که اوزون زخم پای دیابتی را بهتر از درمان معمول خوب کند کافی نیست؛ کیفیت مطالعه‌ها پایین بود.
- راهنمای IWGDF در ویرایش ۲۰۲۳ اوزون و گازهای مشابه مثل پلاسمای سرد را در فهرست «به کار نبرید» گذاشته است، چون برتری‌شان بر درمان استاندارد نشان داده نشده.
- سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) اوزون را گازی سمی معرفی کرده که برای درمان پزشکی کاربرد اثبات‌شده‌ای ندارد و استنشاق آن را خطرناک می‌داند.
چند مطالعه‌ی کوچک نتیجه‌های مثبتی گزارش کرده‌اند، ولی بیماران کم بوده‌اند، گروه مقایسه‌ی مناسبی نداشته‌اند یا اوزون را همراه درمان‌های دیگر داده‌اند و نمی‌شود فهمید اثر از کدام بوده است. یعنی «اوزون بی‌اثر است» هم قطعی نیست؛ دقیق‌تر این است که بگوییم هنوز ثابت نشده که اثر دارد.
اوزون نباید جای درمان استاندارد زخم را بگیرد. اگر درمانگر شما پیشنهادش می‌کند، بپرسید آن را کنار کدام درمان‌ها می‌دهد، چند جلسه، و اگر زخم بعد از چند هفته پیشرفت نکرد برنامه چیست. زخمی که با وجود همه‌ی درمان‌ها خوب نمی‌شود، معمولاً علتی دارد که باید پیدا شود: فشار روی زخم، عفونت عمقی، کم‌خونی پا یا قند کنترل‌نشده (چرا زخم خوب نمی‌شود).
عوارض و خطرهای اوزون تراپی
- تنفس اوزون ریه را تحریک می‌کند و می‌تواند سرفه، تنگی نفس و آسیب ریه بدهد؛ دستگاه باید گاز اضافه را جمع و خنثی کند و کیسه نباید نشت داشته باشد.
- در تزریق داخل خون یا رگ، خطر ورود حباب گاز به خون (آمبولی) و موارد جدی و حتی مرگ گزارش شده است. برای بستن یک زخم پوستی هیچ دلیلی برای پذیرفتن این خطر نیست.
- بزرگ‌ترین خطر این است که بیمار به امید اوزون، کم کردن فشار، آنتی‌بیوتیکِ لازم یا بررسی رگ‌های پا را عقب بیندازد.
- دستگاه‌ها و روغن‌های اوزون خانگی که در اینترنت فروخته می‌شوند کنترل‌شده نیستند؛ از آن‌ها روی زخم استفاده نکنید.
درمان استاندارد زخم کدام است؟
آنچه در همه‌ی راهنماها زخم را می‌بندد، این‌هاست و اوزون اگر به کار رود فقط کنار آن‌هاست:
- شناختن و درمان علت زخم: دیابت (درمان زخم دیابتی)، فشار (درمان زخم بستر)، نارسایی وریدها (زخم واریسی).
- برداشتن بافت مرده (دبریدمان) و درمان عفونت (درمان زخم عفونی).
- پانسمان مناسب (پانسمان‌های نوین) و در زخم‌های عمیق، روش‌هایی مثل وکیوم تراپی که شواهد بیشتری دارند.
پرسش‌های پرتکرار
اوزون زخم پای دیابتی را خوب می‌کند؟
تا امروز مطالعه‌ی محکمی این را نشان نداده و IWGDF آن را برای بستن زخم پیشنهاد نمی‌دهد. ادعای این‌که اوزون «دیابت را درمان می‌کند» یا «قند را پایین می‌آورد» پایه‌ی علمی ندارد.
انجام اوزون تراپی دردناک است؟
شیوه‌ی کیسه‌گذاری معمولاً درد ندارد. تزریق اطراف زخم ممکن است دردناک باشد.
برای زخم چند جلسه اوزون می‌گذارند؟
برنامه‌ی ثابت و پذیرفته‌شده‌ای وجود ندارد. اگر استفاده می‌شود، باید از قبل معلوم باشد اثرش با چه معیاری (مثلاً کوچک شدن اندازه‌ی زخم در چند هفته) سنجیده می‌شود.
اوزون تراپی با اکسیژن پرفشار یکی است؟
نه. در اکسیژن‌درمانی پرفشار (هایپرباریک) بیمار داخل محفظه اکسیژن خالص با فشار بالا تنفس می‌کند؛ این روش برای بعضی زخم‌های پای دیابتی با کم‌خونی پا در راهنماها به‌عنوان روش کمکی پذیرفته شده و با اوزون فرق دارد.
منابع
- Liu J, Zhang P, Tian J و همکاران. Ozone therapy for treating foot ulcers in people with diabetes. Cochrane Database Syst Rev 2015.
- Chen P. و همکاران. Guidelines on interventions to enhance healing of foot ulcers in people with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev 2024. PubMed 37232034
- U.S. Food and Drug Administration. 21 CFR 801.415: Maximum acceptable level of ozone.
مقالههای مرتبط
آمادهسازی بستر زخم: چهار اصل برای این‌که زخم کهنه ترمیم شود یا پیوند بپذیرد
آمادهسازی بستر زخم چیست؟ برداشتن بافت مرده، کنترل عفونت و التهاب، تعادل رطوبت و سالم کردن لبهها؛ آماده کردن زخم…
۴ دقیقه مطالعه
مراقبتهای پس از دبریدمان: پانسمان، درد، غذا و نشانههای هشدار
بعد از دبریدمان زخم چه کنیم؟ چه چیزی طبیعی است، مراقبت از پانسمان، کنترل درد، برداشتن فشار، غذا و دارو،…
۴ دقیقه مطالعه
متخصص زخم کیست و چه وقت باید به او مراجعه کرد؟
متخصص زخم زخم‌های سخت و دیرجوش را درمان می‌کند: پای دیابتی، زخم بستر، زخم واریسی و زخم‌های عفونی. چه کارهایی…
۴ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید