گانگرن (سیاه شدن انگشتان پا): انواع، نشانه‌ها و درمان
پاسخ کوتاه: گانگرن یا قانقاریا یعنی مردن بخشی از بافت بدن، معمولاً انگشتان پا، پا یا دست، چون خون به آن نمی‌رسد یا عفونت شدید آن را از بین برده است. گانگرن خشک آهسته پیش می‌رود: انگشت سرد، کبود و بعد سیاه و چروکیده می‌شود و بیشتر در تنگی سرخرگ‌ها، دیابت و سیگاری‌ها دیده می‌شود. گانگرن مرطوب، که عفونت روی بافت مرده نشسته، ورم، تاول، ترشح بدبو و تب دارد و در چند ساعت تا چند روز پخش می‌شود. درمان، برگرداندن خون‌رسانی، کنترل عفونت و برداشتن بافت مرده است. گانگرن مرطوب و هر نوع گانگرن همراه تب، وضعیت فوری است.
سیاه شدن نوک انگشت پا یکی از ترسناک‌ترین چیزهایی است که بیمار دیابتی یا خانواده‌اش می‌بینند. خیلی‌ها تصور می‌کنند گانگرن یعنی قطع عضو حتمی، ولی اگر زود مراجعه شود، با باز کردن رگ و درمان درست، در بسیاری از بیماران پا حفظ می‌شود یا فقط بخش کوچکی برداشته می‌شود. در این مقاله انواع گانگرن، نشانه‌ها و درمان آن را آورده‌ایم.
انواع گانگرن
گانگرن خشک
وقتی سرخرگ‌ها کم‌کم تنگ می‌شوند، نوک انگشتان که دورترین نقطه است، اول خون کافی از دست می‌دهد. پوست سرد، رنگ‌پریده و بعد کبود و ارغوانی می‌شود و در نهایت سیاه، خشک و چروکیده مثل مومیایی. معمولاً یک خط قرمز بین بافت مرده و سالم پیدا می‌شود. گانگرن خشک بو و ترشح ندارد و آهسته پیش می‌رود، ولی اگر عفونت کند، مرطوب می‌شود (بیماری عروق محیطی).
گانگرن مرطوب
بافتی که خون کافی ندارد و میکروب به آن رسیده، ورم می‌کند، تاول می‌زند، ترشح بدبو می‌دهد و رنگش تیره و سبز یا سیاه می‌شود. عفونت سریع به بافت‌های اطراف و خون می‌رسد. در پای دیابتی، زخمی که عفونت کرده می‌تواند در یکی دو روز به گانگرن مرطوب تبدیل شود. این حالت جراحی فوری می‌خواهد.
گانگرن گازی
نوع نادر و بسیار خطرناکی از گانگرن مرطوب است که از میکروب‌های خاکزی بی‌هوازی در زخم‌های عمیق و له‌شده یا بعد از جراحی پیدا می‌شود. درد شدید، ورم سریع، پوست رنگ‌پریده و بعد قهوه‌ای و ارغوانی، و صدای قرچ‌قرچ زیر پوست هنگام فشار از نشانه‌های آن است. در چند ساعت پیش می‌رود و فقط در بیمارستان درمان می‌شود.
گانگرن ناحیه‌ی تناسلی
عفونت شدید و سریع پوست و بافت‌های زیر پوست ناحیه‌ی تناسلی و اطراف مقعد که بیشتر در مردان دیابتی دیده می‌شود. درد، ورم، تیره شدن پوست و تب دارد و نیاز به جراحی فوری دارد.
علت‌ها و عوامل خطر
- تنگی سرخرگ‌های پا، که مهم‌ترین علت گانگرن خشک است.
- دیابت، به‌خصوص با کنترل ضعیف قند، آسیب عصب پا و زخم عفونی (درمان زخم دیابتی).
- سیگار و قلیان.
- آسیب‌های له‌شدگی و زخم‌های عمیق آلوده (له‌شدگی اندام).
- سرمازدگی شدید، و تنگی شدید رگ‌های انگشتان در برخی بیماری‌ها.
- ضعف ایمنی و تزریق مواد با سوزن آلوده.
نشانه‌ها
- تغییر رنگ پوست: رنگ‌پریده، کبود، ارغوانی، قهوه‌ای یا سیاه.
- سردی و بی‌حسی، یا برعکس درد شدید در انگشت یا پا.
- خط مرزی قرمز بین بافت سالم و آسیب‌دیده.
- در نوع مرطوب: ورم، تاول، ترشح بدبو، و تب و بی‌حالی.
تشخیص
پزشک پا را معاینه می‌کند، نبض‌ها را می‌سنجد و با اندازه‌گیری فشار مچ پا و انگشت، سونوگرافی داپلر یا آنژیوگرافی وضع سرخرگ‌ها را بررسی می‌کند. آزمایش خون شدت عفونت و قند را نشان می‌دهد. عکس ساده یا MRI عفونت استخوان یا گاز زیر پوست را نشان می‌دهد و از ترشح یا بافت نمونه گرفته می‌شود.
درمان گانگرن
- برگرداندن خون‌رسانی: اگر علت تنگی سرخرگ است، جراح عروق رگ را با بالن و استنت یا جراحی بای‌پس باز می‌کند. بدون این کار، زخم و جای برداشتن بافت هم خوب نمی‌شود.
- کنترل عفونت: آنتی‌بیوتیک، معمولاً تزریقی، همراه با جراحی برای تخلیه‌ی چرک و برداشتن بافت عفونی. در گانگرن مرطوب و گازی این کار فوری است.
- برداشتن بافت مرده: بعد از بهتر شدن خون‌رسانی، بافت مرده با جراحی یا روش‌های دیگر برداشته می‌شود (دبریدمان). در برخی زخم‌های پرلایه و چسبنده، ماگوت تراپی هم یک گزینه است.
- قطع عضو: وقتی بافت قابل نجات نیست، جراح کوچک‌ترین بخش ممکن را برمی‌دارد تا بقیه‌ی پا حفظ شود. سطح قطع با خون‌رسانی تعیین می‌شود (قطع عضو در دیابت).
- درمان‌های کمکی: اکسیژن پرفشار در گانگرن گازی و برخی زخم‌های دیابتی منتخب، کنار درمان اصلی به کار می‌رود.
آیا می‌شود با گانگرن بدون قطع عضو زندگی کرد؟
در گانگرن خشک یک یا دو انگشت، اگر خون‌رسانی بقیه‌ی پا کافی باشد یا بعد از باز کردن رگ بهتر شده باشد و عفونتی نباشد، گاهی پزشک بافت مرده را خشک و محافظت‌شده نگه می‌دارد تا مرزش کامل مشخص شود و بعد فقط همان بخش برداشته شود، یا خودش جدا شود. این روش نیاز به معاینه‌ی منظم دارد، چون اگر عفونت کند، باید فوراً جراحی شود. گانگرن مرطوب را نمی‌شود رها کرد؛ بدون درمان در چند روز ممکن است جان بیمار را به خطر بیندازد.
مراقبت در خانه تا زمان معاینه
- انگشت یا پای سیاه‌شده را خشک نگه دارید، با گاز خشک و تمیز آرام بپوشانید و خیس نکنید.
- پماد، روغن یا مواد خانگی روی آن نزنید و پوست مرده را نکنید.
- کیسه‌ی آب گرم یا بخاری نزدیک پا نگذارید.
- روی پا فشار نیاورید و کفش تنگ نپوشید.
- سیگار را همین امروز کنار بگذارید.
- نوک انگشتی کبود، ارغوانی یا سیاه شده است، حتی اگر درد ندارد.
- زخمی روی پا دارید که دور آن تیره شده است.
بدون معطلی همین حالا به نزدیک‌ترین بیمارستان بروید اگر:
- بافت سیاه‌شده ورم کرده، تاول زده یا ترشح بدبو دارد، یا تب و لرز دارید.
- پا ناگهان سرد، رنگ‌پریده، بسیار دردناک و بی‌حس شده است.
- زخم عمیق بعد از ضربه یا جراحی به‌سرعت ورم می‌کند و زیر پوست صدای قرچ‌قرچ می‌دهد.
در کلینیک زخم پلاس پای در خطر گانگرن بررسی می‌شود، خون‌رسانی سنجیده می‌شود و درمان زخم، کنترل عفونت و دبریدمان همراه با جراح عروق بیمارستان فوق تخصصی عرفان نیایش برنامه‌ریزی می‌شود تا پا تا جای ممکن حفظ شود. از تماس با ما وقت فوری بگیرید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا سیاه شدن انگشت پا همیشه گانگرن است؟
نه. خون‌مردگی زیر ناخن بعد از ضربه، قارچ ناخن و خال هم سیاه دیده می‌شوند. ولی سیاه شدن پوست نوک انگشت در بیمار دیابتی، سیگاری یا سالمند تا وقتی خلافش ثابت نشده، باید گانگرن در نظر گرفته شود و زود معاینه شود.
گانگرن مسری است؟
خود گانگرن از کسی به کس دیگر سرایت نمی‌کند. ولی ترشح زخم عفونی میکروب دارد؛ دست‌ها را بعد از پانسمان بشویید.
گانگرن با پماد یا دارو خوب می‌شود؟
نه. بافتی که مرده، زنده نمی‌شود. درمان، نجات دادن بافت‌های اطراف با برگرداندن خون‌رسانی، کنترل عفونت و برداشتن بافت مرده است.
منابع
- Conte MS و همکاران. Global Vascular Guidelines on the management of chronic limb-threatening ischemia. J Vasc Surg 2019.
- Schaper NC و همکاران. IWGDF Guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease. 2023.
- Stevens DL و همکاران. Practice guidelines for the diagnosis and management of skin and soft tissue infections. Clin Infect Dis 2014.
مقالههای مرتبط
زخم حفرهای: زخم عمیق و تونلدار، علت و روش پانسمان
زخم حفرهای چیست و چرا باز گذاشته می‌شود؟ زخم بعد از تخلیه‌ی آبسه، پیلونیدال، زخم جراحی باز و زخم بستر…
۵ دقیقه مطالعه
بیماری عروق محیطی: تنگی سرخرگ‌های پا، نشانه‌ها، درمان و زخم شریانی
تنگی سرخرگ‌های پا چه نشانههایی دارد و چطور تشخیص داده می‌شود؟ درد ساق هنگام راه رفتن، درد شبانه، زخم انگشتان،…
۶ دقیقه مطالعه
زخم مزمن: انواع، علت و درمان زخمهایی که خوب نمیشوند
زخم مزمن چیست و چرا ماهها باز میماند؟ انواع زخم مزمن (دیابتی، وریدی، شریانی، بستر)، بررسی خون‌رسانی و نمونهبرداری، درمان…
۶ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید