سوختگی در کودکان: کمک‌های اولیه، زمان مراجعه و درمان

بیشتر سوختگی‌های کودکان در خانه و جلوی چشم بزرگ‌ترها رخ می‌دهد: یک لیوان چای که از روی میز کشیده می‌شود، دستی که به شیشه‌ی فر یا بخاری می‌خورد، سیمی که به دهان برده می‌شود. این مقاله کمک می‌کند در لحظه‌ی حادثه درست عمل کنید و بدانید درمان کودک چه تفاوتی با بزرگسال دارد.

چرا سوختگی در کودکان جدی‌تر است؟

• پوست کودک نازک است؛ آبی که پوست بزرگسال را سطحی می‌سوزاند، در کودک سوختگی عمیق می‌دهد.
• سطح بدن کودک نسبت به وزنش بیشتر است؛ یک سوختگی که در بزرگسال متوسط است، در کودک بخش بزرگ‌تری از بدن را گرفته و آب و گرمای بیشتری از دست می‌رود.
• کودک نمی‌تواند زود از منبع گرما فاصله بگیرد و اغلب نمی‌تواند بگوید کجا درد دارد.
• جای زخم روی مفاصل با رشد کودک کشیده‌تر می‌شود و ممکن است حرکت را محدود کند؛ برای همین پیگیری کودکان طولانی‌تر است.

شایع‌ترین سوختگی‌ها در هر سن

کودکان زیر سه سال بیشتر با چای، آب جوش، سوپ و آب داغ حمام می‌سوزند (سوختگی با آب جوش). کودکان نوپا دست به شیشه‌ی فر، بخاری، اتو، اتوی مو و اگزوز موتور می‌زنند. سیم برق و پریز در این سن خطر سوختگی برقی دهان و دست دارند. در کودکان بزرگ‌تر، آتش‌بازی و ترقه، به‌خصوص در چهارشنبه‌سوری، بنزین و آتش، و آفتاب‌سوختگی شایع‌ترند.

کمک‌های اولیه در کودک

1. کودک را از منبع گرما دور کنید. در برق‌گرفتگی، اول برق را قطع کنید.
2. لباس، پوشک، دستبند و هر چیز تنگی را از ناحیه‌ی سوخته درآورید. لباس چسبیده را نکشید.
3. فقط خود سوختگی را ۲۰ دقیقه زیر آب روان خنک شیر بگیرید. بقیه‌ی بدن کودک را با حوله یا پتو بپوشانید. اگر سوختگی بزرگ است و کودک می‌لرزد، آب را قطع کنید.
4. سوختگی را با سلفون تمیز یا پارچه‌ی تمیز بدون پرز بپوشانید.
5. کودک را آرام کنید و اگر می‌تواند قورت بدهد، استامینوفن یا ایبوپروفن به اندازه‌ی وزنش، طبق دستور بسته‌بندی، بدهید.
6. یخ، خمیردندان، روغن، ماست یا پماد بی‌حس‌کننده روی سوختگی نزنید؛ داروهای بی‌حسی از پوست نازک کودک جذب می‌شوند و ممکن است مسمومیت بدهند.

همه‌ی مراحل را با جزئیات در کمک‌های اولیه در سوختگی آورده‌ایم.

کدام سوختگی کودک باید فوراً دیده شود؟

• هر سوختگی تاول‌دار در نوزاد زیر یک سال.
• سوختگی تاول‌دار یا عمیق بزرگ‌تر از کف دست خود کودک.
• سوختگی صورت، گردن، دست، پا، ناحیه‌ی تناسلی یا روی مفاصل.
• هر سوختگی برقی، حتی اگر روی پوست کوچک است، و هر سوختگی شیمیایی.
• سوختگی سفید، چرمی یا کم‌درد (درجه‌های سوختگی).
• کودکی که بی‌حال است، کم ادرار می‌کند یا نمی‌تواند بنوشد.

پزشک کودک چگونگی رخ دادن حادثه را هم می‌پرسد؛ این کار بخشی از معاینه‌ی همه‌ی کودکان سوخته است و به تعیین عمق و درمان کمک می‌کند.

درمان سوختگی کودک

اصول درمان مثل بزرگسالان است: شست‌وشو، پانسمان مرطوب و نچسب، و پیگیری تا بسته شدن زخم (درمان زخم سوختگی). چند نکته مخصوص کودکان است:

• پانسمان‌هایی انتخاب می‌شوند که کمتر عوض شوند، مثل فوم‌های سیلیکونی یا نقره‌دار، تا کودک کمتر درد و ترس را تجربه کند.
• مسکن را کمی قبل از تعویض پانسمان بدهید. سرگرم کردن کودک با کارتون، بازی یا قصه درد را به‌طور واقعی کمتر می‌کند. اگر کودک خیلی می‌ترسد، به درمانگر بگویید.
• آنتی‌بیوتیک برای پیشگیری لازم نیست؛ فقط در صورت عفونت تجویز می‌شود.
• سوختگی‌ای که تا دو تا سه هفته بسته نشود، باید از نظر نیاز به پیوند بررسی شود (سوختگی عمیق).

بعد از بسته شدن زخم

پوست تازه‌ی کودک را روزی چند بار با کرم بدون عطر چرب کنید، از آفتاب دور نگه دارید و ناخن‌هایش را کوتاه کنید تا خارش زخم را باز نکند. جای زخم کودک باید تا پایان رشد پیگیری شود، چون جای زخم با بزرگ شدن بدن همراه نمی‌شود و گاهی به لباس فشاری، سیلیکون یا جراحی ترمیمی نیاز پیدا می‌کند (مراقبت بعد از سوختگی). سوختگی برای کودک و پدر و مادر تجربه‌ی سختی است؛ کابوس، بی‌قراری یا احساس گناه پدر و مادر شایع است و صحبت با مشاور کمک می‌کند.

پیشگیری از سوختگی کودکان

• جلوی بخاری و شومینه حفاظ بگذارید و کودک را با بخاری روشن تنها نگذارید.
• روی پریزها محافظ بزنید و سیم‌های برق آسیب‌دیده را عوض کنید.
• اتو، اتوی مو و سشوار را بعد از استفاده از دسترس دور کنید؛ تا سرد شدن کامل داغ می‌مانند.
• کبریت، فندک و ترقه را دور از دسترس بگذارید و در چهارشنبه‌سوری کودکان را از آتش و مواد محترقه دور نگه دارید.
• در آشپزخانه و حمام، توصیه‌های پیشگیری از سوختگی با آب داغ را رعایت کنید.
• در آفتاب تابستان، کودک را با کلاه و لباس بپوشانید و از ضدآفتاب مناسب کودک استفاده کنید.

سوختگی‌های کوچک و متوسط کودکان در کلینیک زخم پلاس با پانسمان‌هایی درمان می‌شوند که کمتر عوض شوند و درد کمتری داشته باشند. از صفحه‌ی مشاوره وقت بگیرید.

پرسش‌های پرتکرار

چرا تب بعد از سوختگی کودک خطرناک است؟

در روزهای اول بعد از سوختگی، گاهی میکروب‌های پوست سمی می‌سازند که در کودکان، حتی با سوختگی کوچک، تب، دانه‌های قرمز، استفراغ و افت فشار می‌دهد. این حالت نادر ولی جدی است و درمان زودهنگام در بیمارستان دارد.

سوختگی کودک جای زخم می‌گذارد؟

سوختگی‌هایی که در کمتر از دو هفته خوب شوند، معمولاً جای زخم برجسته نمی‌گذارند. سوختگی‌های عمیق‌تر جای زخم دارند و باید تا پایان رشد پیگیری شوند.

با کودک سوخته حمام برویم؟

بعد از روز اول، دوش کوتاه با آب ولرم و صابون ملایم معمولاً اشکالی ندارد، مگر درمانگر چیز دیگری گفته باشد. پانسمان را بعد از حمام عوض کنید یا با پوشش ضدآب از آن محافظت کنید.

منابع

1. NICE Clinical Knowledge Summaries. Burns and scalds (children, toxic shock syndrome). 2024.
2. ISBI Practice Guidelines Committee. ISBI Practice Guidelines for Burn Care, Part 2. Burns 2018.
3. World Health Organization. Burns fact sheet. 2023.