پیشگیری از زخم پای دیابتی: مراقبت روزانه، کفش مناسب و معاینه‌ی منظم

زخم پای دیابتی معمولاً از یک ماجرای کوچکِ دیده‌نشده آغاز می‌شود: کفشی که یک نقطه را می‌ساید، سنگریزه‌ای در کفش، پینه‌ای که زیرش لکه‌ی خون افتاده، ناخنی که در گوشت رفته یا پایی که کنار بخاری سوخته است. پیشگیری یعنی این اتفاق‌های کوچک را قبل از زخم شدن پیدا کنیم. اگر هنوز نمی‌دانید چرا پای دیابتی آسیب‌پذیر است، اول زخم پای دیابتی چیست را بخوانید.

خطر شما چقدر است؟

طبق ویرایش ۲۰۲۳ راهنمای IWGDF، پای هر فرد دیابتی دست‌کم یک‌بار در سال باید معاینه شود. نتیجه‌ی معاینه او را در یکی از چهار رده می‌گذارد و رده تعیین می‌کند معاینه‌ی بعدی کِی باشد:

گروه	وضعیت پا	هر چند وقت معاینه
خطر خیلی کم	حس و نبض پا طبیعی است.	یک‌بار در سال
خطر کم	حس پا کم شده یا نبض پا ضعیف است.	دو بار در سال تا یک‌بار در سال
خطر متوسط	بی‌حسی یا کم‌خونی پا همراه با تغییر شکل پا، یا هر دو با هم.	فصلی یک‌بار تا شش‌ماه یک‌بار
خطر زیاد	سابقه‌ی زخم پا یا قطع بخشی از پا، یا نارسایی پیشرفته‌ی کلیه.	ماهی یک‌بار تا فصلی یک‌بار

کارهای هر روز

• نگاه کردن: هر شب کف پا، پاشنه و لای انگشتان را نگاه کنید. اگر نمی‌بینید، از آینه یا یکی از اعضای خانواده کمک بگیرید. دنبال قرمزی، تاول، ترک، پینه‌ی تیره، بریدگی، ورم و جای فشار کفش باشید.
• شستن و خشک کردن: پاها را با آب ولرم بشویید؛ گرمی آب را با آرنج یا دماسنج امتحان کنید؛ پای بی‌حس داغی را درست نمی‌فهمد. فاصله‌ی بین انگشتان را با ضربه‌های آرام حوله خشک کنید.
• مرطوب کردن: روی پوست خشک پشت پا و پاشنه کرم بمالید، اما بین انگشتان نه؛ رطوبت آن‌جا قارچ می‌آورد.
• جوراب: جوراب تمیز، بی‌درز و با کش شل بپوشید؛ جوراب روشن لکه‌ی ترشح یا خون را زودتر نشان می‌دهد.
• کفش: قبل از پوشیدن، داخل کفش را با دست بگردید. در خانه هم دمپایی یا کفش جلوبسته بپوشید.

چیزهایی که نباید بکنید

• پابرهنه راه نروید؛ نه در خانه، نه در حیاط، نه کنار دریا.
• پا را کنار بخاری و شوفاژ نگذارید و کیسه‌ی آب گرم یا پتوی برقی روی آن نگذارید. پای سرد را با جوراب گرم کنید.
• پینه و میخچه را با تیغ، قیچی یا سنگ پا نتراشید و پمادهای اسیدی میخچه و زگیل نزنید.
• ناخن را از ته نگیرید و گوشه‌هایش را عمیق نبرید؛ صاف کوتاه کنید و لبه‌ها را با سوهان نرم کنید. اگر خوب نمی‌بینید یا ناخن ضخیم است، کوتاه کردن را به درمانگر بسپارید.
• کفش نو را یک‌باره ساعت‌ها نپوشید؛ چند روز اول فقط یکی دو ساعت بپوشید و هر بار بعد از درآوردن، جای فشار را روی پا بگردید.

کفش و کفی مناسب

کفش مناسب جا برای انگشتان دارد، نه تنگ است و نه گشاد، درز برجسته‌ی داخلی ندارد و بند یا چسب دارد تا پا داخلش جابه‌جا نشود. پاشنه‌ی کوتاه و کف محکم ولی انعطاف‌پذیر بهتر است. کسانی که پای تغییر شکل‌یافته یا سابقه‌ی زخم دارند، به کفش و کفی ساخته‌شده برای پای خودشان نیاز دارند و باید آن را همه‌جا بپوشند؛ زخم‌های دوباره بیشتر در ساعت‌هایی پیدا می‌شوند که این کفش پوشیده نشده است. جزئیات در کفش، کفی و ارتز برای پای دیابتی.

نشانه‌هایی که درمانگر باید ببیند

این‌ها هنوز زخم نیستند، ولی اگر درمان نشوند زخم می‌شوند. درمانگر زخم یا پزشک آن‌ها را با ابزار استریل و بدون آسیب درمان می‌کند:

• پینه‌ی ضخیم، به‌خصوص اگر زیرش خون‌مردگی یا لکه‌ی تیره دیده شود.
• تاول (تاول دیابتی) و ترک عمیق پاشنه (ترک پاشنه در دیابت).
• ناخن فرورفته، ناخن ضخیم یا قارچ ناخن و لای انگشتان.
• قسمتی از پا که گرم‌تر، قرمزتر یا ورم‌کرده‌تر از جای دیگر است.

هر زخم تازه، هرقدر کوچک، همان روز یا روز کاری بعد باید نشان داده شود (درمان زخم دیابتی).

کارهایی که از داخل اثر می‌کنند

• قند خون: محدوده‌ی هدف قند و HbA1c را پزشک خودتان بر اساس سن و بیماری‌هایتان تعیین می‌کند؛ کنترل منظم قند پیشرفت بی‌حسی پا را کند می‌کند (نوروپاتی دیابتی).
• سیگار: ترک سیگار برای رگ‌های پا یکی از مؤثرترین کارهاست (تنگی رگ‌های پا).
• فشار و کلسترول: داروهایش را طبق نسخه ادامه دهید.
• ورزش: اگر زخم فعال ندارید، حرکت‌های ساده‌ی مچ و انگشتان و پیاده‌روی با کفش مناسب، کمک‌کننده است. اگر در گروه خطر زیاد هستید، برنامه‌ی پیاده‌روی را با درمانگر خود هماهنگ کنید.

کسی که قبلاً زخم پا داشته

کسی که یک‌بار زخم پای دیابتی داشته، بیش از هر کس دیگری در خطر زخم تازه است؛ در مطالعه‌ها حدود ۴۰ درصد این افراد در سال اول بعد از ترمیم دوباره زخم پیدا کرده‌اند. برای این گروه، کفش و کفی مخصوص که همیشه پوشیده شود، معاینه‌ی هر یک تا سه ماه، درمان منظم پینه‌ها و گاهی اندازه‌گیری روزانه‌ی دمای پوست پا در خانه (برای پیدا کردن نقطه‌های داغ پیش از زخم) توصیه می‌شود. اگر نگران قطع عضو هستید، قطع پا در دیابت و راه‌های پیشگیری را بخوانید.

درمانگران کلینیک زخم پلاس معاینه‌ی پای دیابتی، درمان پینه و ناخن و آموزش مراقبت روزانه را انجام می‌دهند. اگر در گروه خطر متوسط یا زیاد هستید، این معاینه‌ها را منظم کنید.

پرسش‌های پرتکرار

آیا با کرم مخصوص پای دیابتی می‌شود جلوی زخم را گرفت؟

کرم مرطوب‌کننده‌ی ساده جلوی خشکی و ترک را می‌گیرد و همین کافی است. هیچ کرمی جای نگاه کردن هر روزه، کفش مناسب و معاینه‌ی منظم را نمی‌گیرد.

جوراب مخصوص دیابتی لازم است؟

جوراب نخی یا ترکیبی تمیز، بی‌درز و با کش شل کافی است. جوراب «دیابتی» اگر این ویژگی‌ها را دارد خوب است، ولی الزامی نیست.

پدیکور و ماساژ پا برای فرد دیابتی خطر دارد؟

پدیکور در آرایشگاه با تیغ و ابزار غیراستریل برای پای بی‌حس خطرناک است. ماساژ ملایم روی پوست سالم مشکلی ندارد، ولی روی زخم، تاول یا پوست قرمز نه.

منابع

1. Bus SA و همکاران. Guidelines on the prevention of foot ulcers in persons with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev 2024.
2. Schaper NC و همکاران. Practical guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev 2024.
3. Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic foot ulcers and their recurrence. N Engl J Med 2017;376:2367-75.