زخم پای دیابتی چیست؟ علت، نشانه‌ها و چه کسانی در خطرند

زخم پای دیابتی کجا و چطور شروع می‌شود؟

بیشتر زخم‌ها روی نقطه‌هایی شروع می‌شوند که وزن بدن در هر قدم رویشان می‌افتد: زیر شست، زیر برجستگی‌های جلوی کف پا و نوک یا روی انگشتانی که خم شده‌اند (انگشت چکشی). کناره‌های پا جایی است که کفش تنگ می‌مالد و پاشنه در بیمارانی که زیاد دراز کشیده‌اند گرفتار می‌شود. اغلب اول یک پینه‌ی سفت دیده می‌شود؛ پینه‌ای که زیرش خون‌مردگی یا لکه‌ی تیره افتاده، یعنی زخم زیر آن در حال شکل گرفتن است.

علت‌های زخم پای دیابتی

بی‌حسی پا (نوروپاتی دیابتی)

سال‌ها قند بالا عصب‌های بلند پا را فرسوده می‌کند. سه چیز اتفاق می‌افتد: حس درد و گرما و فشار کم می‌شود؛ عضلات کوچک پا ضعیف می‌شوند و انگشتان خم و شکل پا عوض می‌شود، پس فشار روی چند نقطه جمع می‌شود؛ و تعریق پوست کم می‌شود، پوست خشک می‌شود و ترک برمی‌دارد. نتیجه این است که یک سنگریزه یا درز کفش ساعت‌ها پوست را می‌ساید و فرد چیزی حس نمی‌کند. توضیح بیشتر در نوروپاتی دیابتی.

کم شدن خون‌رسانی پا

دیابت سرخرگ‌های ساق و پا را تنگ می‌کند (بیماری شریان‌های محیطی). پای کم‌خون سرد و رنگ‌پریده است، مو روی آن کم است و زخمش خیلی کند خوب می‌شود. وقتی بی‌حسی و کم‌خونی با هم باشند، زخم خطرناک‌تر است. نشانه‌ها و درمان این مشکل را در بیماری عروق محیطی نوشته‌ایم.

فشار، کفش و ضربه

تقریباً همیشه یک «جرقه» زخم را شروع می‌کند: کفش تنگ یا نو، راه رفتن با پای برهنه، سنگ داخل کفش، بریدن ناخن از ته، تراشیدن پینه با تیغ، پماد اسیدی میخچه، سوختن پا با بخاری یا آب داغ، یا تاولی که ترکیده و ترک پاشنه که عمیق شده است.

عفونت

قند بالا دفاع بدن را ضعیف می‌کند. عفونت قارچی لای انگشتان یا ناخن فرورفته می‌تواند راه ورود باکتری باشد و زخمی که عفونی شود، در پای دیابتی سریع به عمق و استخوان می‌رسد.

نشانه‌ها: زخم پای دیابتی چه شکلی است؟

• زخم باز، گرد و معمولاً با لبه‌ای از پینه‌ی سفید و سفت دورش.
• لکه‌ی ترشح یا خون روی جوراب؛ بسیاری از بیماران زخم را این‌طور پیدا می‌کنند.
• قرمزی، گرمی یا ورم پا یا انگشت.
• بوی بد یا ترشح چرکی (نشانه‌ی عفونت).
• تغییر رنگ انگشت به کبود یا سیاه (نشانه‌ی کم‌خونی شدید یا عفونت).

درد نشانه‌ی قابل اعتمادی نیست. زخمی که درد ندارد هم می‌تواند عمیق باشد. اگر پای بی‌حسی داشتید که ناگهان درد گرفت، این هم هشدار است.

چه کسانی بیشتر در خطرند؟

گروه IWGDF افراد دیابتی را از نظر خطر زخم پا در چند رده قرار می‌دهد. خطر شما بالاتر است اگر:

• حس پاهایتان کم شده یا نبض پایتان ضعیف است.
• پایتان تغییر شکل دارد (انگشت چکشی، برآمدگی شست، کف پای صاف شده بعد از شارکو) یا پینه‌ی زیاد دارید.
• قبلاً زخم پا داشته‌اید یا قسمتی از پایتان قطع شده است؛ این بزرگ‌ترین عامل خطر است.
• بیماری کلیه دارید، به‌خصوص اگر دیالیز می‌شوید.
• سیگار می‌کشید، قندتان سال‌هاست بالاست یا بینایی‌تان ضعیف است و پاهایتان را خوب نمی‌بینید.

هر فرد دیابتی دست‌کم سالی یک‌بار باید پاهایش معاینه شود؛ کسانی که خطر بالا دارند، هر یک تا سه ماه. کارهای روزانه برای این‌که زخم اصلاً پیدا نشود، در مراقبت روزانه برای پیشگیری از زخم پا آمده است.

زخم پای دیابتی چطور بررسی می‌شود؟

درمانگر حس پا را با نخ نایلونی ساده (مونوفیلامان) یا دیاپازون می‌سنجد، نبض‌های پا را می‌گیرد و گاهی فشار خون مچ و انگشت پا را اندازه می‌گیرد. اندازه و عمق زخم ثبت می‌شود و با یک سوند فلزی استریل آرام کف زخم را لمس می‌کند تا ببیند به استخوان رسیده یا نه. اگر عفونت عمیق محتمل باشد، عکس رادیولوژی و آزمایش خون لازم می‌شود. بر اساس این‌ها درجه‌ی زخم تعیین می‌شود (درجه‌بندی زخم پای دیابتی) و درمان شروع می‌شود (درمان زخم دیابتی).

اگر زخم را درمان نکنیم چه می‌شود؟

زخم پای دیابتی خودبه‌خود خوب نمی‌شود. اگر فشار از روی آن برداشته نشود و عفونت درمان نشود، عمیق‌تر می‌شود، به استخوان می‌رسد و ممکن است به سیاه شدن بافت (گانگرن) و قطع انگشت یا پا برسد. بیشتر قطع عضوهای دیابتی با یک زخم کوچک شروع شده‌اند؛ خبر خوب این است که با مراقبت به‌موقع، بیشتر آن‌ها قابل پیشگیری‌اند (قطع پا در دیابت).

پرسش‌های پرتکرار

زخم پای دیابتی با زخم معمولی چه فرقی دارد؟

به خاطر بی‌حسی دیر دیده می‌شود، به خاطر کم‌خونی و قند بالا دیر خوب می‌شود و راحت‌تر عفونی می‌شود. برای همین حتی زخم کوچک روی پای دیابتی را باید جدی گرفت.

آیا هر کسی که دیابت دارد زخم پا می‌گیرد؟

نه. بیشتر افراد دیابتی هرگز زخم پا نمی‌گیرند، ولی خطر در کسانی که بی‌حسی پا، تنگی رگ یا سابقه‌ی زخم دارند خیلی بیشتر است. معاینه‌ی سالانه نشان می‌دهد شما در کدام گروهید.

دیابت نوع ۱ یا ۲، کدام بیشتر زخم پا می‌دهد؟

هر دو. آنچه خطر را تعیین می‌کند مدت دیابت، کنترل قند و وجود بی‌حسی و تنگی رگ‌هاست، نه نوع دیابت.

منابع

1. IWGDF. Practical guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update).
2. Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic foot ulcers and their recurrence. N Engl J Med 2017;376:2367-75.
3. NICE. Diabetic foot problems: prevention and management (NG19).