آیا زخم بستر باعث مرگ می‌شود؟ خطرهای واقعی و راه جلوگیری

خیلی از خانواده‌ها وقتی برای اولین بار زخم عمیق روی دنبالچه یا پاشنه‌ی پدر یا مادرشان را می‌بینند، همین سؤال را می‌پرسند. جواب ساده‌ی «بله» یا «نه» درست نیست. در این مقاله می‌گوییم زخم بستر از چه راهی خطرناک می‌شود، کدام نشانه‌ها را نباید نادیده گرفت و چه کاری جلوی بدتر شدنش را می‌گیرد. درمان زخم را در درمان زخم بستر مفصل نوشته‌ایم.

زخم بستر از چه راهی خطرناک می‌شود؟

یک قرمزی ساده روی پوست یا زخم سطحی مرحله‌ی ۲ تهدیدی برای جان بیمار نیست. خطر وقتی بالا می‌رود که زخم عمیق شود، بافت مرده در آن بماند و میکروب‌ها راه پیدا کنند. چهار مسیر اصلی این‌هاست:

عفونت پوست و بافت دور زخم

میکروب‌ها از زخم به پوست و چربی اطراف می‌رسند. دور زخم قرمز، داغ، ورم‌کرده و دردناک می‌شود و قرمزی کم‌کم بزرگ‌تر می‌شود. این عفونت با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود، به شرط این‌که زود دیده شود. نشانه‌های عفونت زخم را در عفونت زخم آورده‌ایم.

عفونت استخوان

زخم‌های عمیق روی دنبالچه، لگن و پاشنه فاصله‌ی کمی با استخوان دارند. اگر زخم تا استخوان برسد، استخوان هم ممکن است عفونت کند. زخمی که با وجود مراقبت درست ماه‌ها خوب نمی‌شود، کف آن استخوان دیده می‌شود یا مدام ترشح دارد، باید از این نظر بررسی شود. پزشک برای تشخیص معمولاً MRI و گاهی نمونه‌برداری از استخوان درخواست می‌کند. درمان آن طولانی است: چند هفته آنتی‌بیوتیک و گاهی جراحی برای برداشتن استخوان آلوده.

رسیدن عفونت به خون

جدی‌ترین خطر همین است. وقتی میکروب‌ها از یک زخم آلوده وارد خون شوند، تمام بدن درگیر می‌شود. بیمار تب و لرز می‌کند یا برعکس بدنش سرد می‌شود، نفسش تند می‌شود، گیج و خواب‌آلود می‌شود و فشارش پایین می‌آید. در سالمندان گاهی اولین نشانه فقط گیجی تازه یا بی‌حالی است، بدون تب. این وضع باید در بیمارستان درمان شود.

از دست رفتن پروتئین و آب

یک زخم بزرگ و پرترشح هر روز مقداری پروتئین و آب از بدن می‌گیرد. بیماری که کم هم می‌خورد، زود لاغر و ضعیف می‌شود، پوستش نازک‌تر می‌شود و زخم‌های تازه راحت‌تر پیدا می‌شوند. این چرخه را با غذای کافی می‌شود شکست (تغذیه‌ی بیمار زخم بستر).

درد زخم هم بیمار را از جابه‌جا شدن می‌ترساند. بی‌تحرکی بیشتر یعنی فشار بیشتر روی پوست و خطر بیشتر عفونت ریه و لخته شدن خون در پا. کنترل درد بخشی از درمان است، نه یک کار اضافه.

زخم بستر، آینه‌ی حال کلی بیمار

زخم بستر بیشتر در کسانی پیدا می‌شود که بدنشان از قبل ضعیف است: سکته‌ی مغزی، آلزایمر پیشرفته، بیماری قلب یا کلیه در مراحل آخر، شکستگی لگن در سالمندی. بیمارانی که زخم بستر دارند، در کل عمر کوتاه‌تری از بیماران مشابه بدون زخم دارند، ولی بخش بزرگی از این تفاوت به خاطر همان بیماری زمینه‌ای است، نه خود زخم. برای همین پیدا شدن یک زخم بستر تازه بهانه‌ی خوبی است که برنامه‌ی مراقبت بیمار را یک‌بار با پزشکش مرور کنید: غذا، تحرک، داروها و بیماری‌های دیگر.

زخمی که در روزهای آخر زندگی پیدا می‌شود

در هفته‌ها و روزهای آخر زندگی، پوست هم مثل بقیه‌ی اعضای بدن خون کمتری می‌گیرد و ضعیف می‌شود. گاهی زخمی ارغوانی یا تیره، معمولاً روی دنبالچه، در چند ساعت یا یکی دو روز پیدا می‌شود و با وجود مراقبت خوب بزرگ می‌شود. پیدا شدن چنین زخمی به معنای کوتاهی خانواده نیست. در این شرایط هدف درمان عوض می‌شود: آرام کردن درد، کم کردن بو و ترشح، پانسمانی که کمتر عوض شود و راحتی بیمار، نه لزوماً بستن زخم. این را با پزشک بیمار و درمانگر زخم در میان بگذارید.

کدام زخم بستر خطرناک‌تر است؟

• زخم عمیق مرحله‌ی ۳ و ۴، یا زخمی که کفش را بافت مرده‌ی سیاه یا زرد پوشانده است (مراحل زخم بستر).
• زخم نزدیک مقعد که مدام با مدفوع آلوده می‌شود.
• زخمی که استخوان یا تاندون در آن دیده می‌شود یا تونل و حفره‌ی زیر پوست دارد.
• زخم در بیماری که دیابت، سوءتغذیه یا ضعف ایمنی دارد (اثر دیابت بر ترمیم زخم).
• زخمی که بعد از دو هفته مراقبت درست کوچک‌تر نشده است.

چطور جلوی خطرناک شدن زخم را بگیریم؟

1. فشار را از روی زخم بردارید. بیمار نباید روی زخم بخوابد یا بنشیند؛ جابه‌جایی منظم و تشک مناسب پایه‌ی کار است.
2. هر روز پوست و زخم را نگاه کنید تا تغییرها زود دیده شوند.
3. زخم را تمیز و با پانسمان مناسب نگه دارید (پانسمان زخم بستر) و بعد از هر بار دفع، پوست را تمیز کنید.
4. به بیمار غذای پروتئین‌دار و آب کافی بدهید.
5. زخم عمیق یا دارای بافت مرده را زود به درمانگر نشان دهید. پاک کردن بافت مرده (دبریدمان) و در زخم‌های بزرگ وکیوم تراپی زخم را از خطر دور می‌کند.
6. زخم‌های تازه را جلوتر بگیرید: پیشگیری از زخم بستر و مراقبت روزانه‌ی بیمار در خانه.

اگر زخم عمیق، بدبو یا رو به بزرگ شدن است، معطل نکنید. در کلینیک زخم پلاس زخم معاینه می‌شود، بافت مرده و عفونت درمان می‌شود و برنامه‌ی مراقبت خانه به همراه بیمار آموزش داده می‌شود. برای وقت معاینه از صفحه‌ی مشاوره یا تماس با ما اقدام کنید.

پرسش‌های پرتکرار

آیا زخم بستر عمیق خوب می‌شود؟

بیشتر زخم‌های مرحله‌ی ۳ و ۴ با برداشتن فشار، پاک کردن بافت مرده، پانسمان درست و تغذیه‌ی کافی بسته می‌شوند، ولی چند ماه طول می‌کشد. بعضی زخم‌های خیلی بزرگ به جراحی ترمیمی نیاز پیدا می‌کنند.

زخم بستر بدبو یعنی عفونت کرده است؟

همیشه نه. بافت مرده و ترشح جمع‌شده هم بو دارند. ولی بوی تازه یا بدتر شدن بو، به‌خصوص همراه قرمزی و درد بیشتر، باید بررسی شود (بوی زخم).

بیمار زخم بستر چقدر زنده می‌ماند؟

این به بیماری زمینه‌ای و حال کلی بیمار بستگی دارد، نه به خود زخم. بیماری که زخمش زود درمان شود و غذا و مراقبت کافی بگیرد، ممکن است سال‌ها زندگی کند. درباره‌ی پیش‌آگهی بیمارتان با پزشک او صحبت کنید.

منابع

1. EPUAP, NPIAP, PPPIA. Prevention and Treatment of Pressure Ulcers/Injuries: Clinical Practice Guideline. The International Guideline. 2019.
2. NICE. Pressure ulcers: prevention and management (CG179). 2014.
3. Sibbald RG و همکاران. SCALE: Skin Changes at Life’s End. Final consensus statement. Adv Skin Wound Care 2010.