درمان زخم دیابتی: مراحل درمان زخم پای دیابتی و زمان مراجعه
پاسخ کوتاه: زخم پای دیابتی وقتی خوب می‌شود که چند کار با هم انجام شود: فشار از روی زخم برداشته شود، بافت مرده و پینه‌ی دور زخم پاک شود، عفونت زود درمان شود، خون‌رسانی پا بررسی و در صورت نیاز اصلاح شود، قند خون کنترل شود و پانسمانی به کار رود که زخم را تمیز و کمی مرطوب نگه دارد. هیچ پماد یا پانسمانی به‌تنهایی جای این‌ها را نمی‌گیرد. هر زخم تازه روی پای فرد دیابتی را باید همان روز یا حداکثر روز کاری بعد به درمانگر زخم نشان داد.
زخم پای دیابتی با یک زخم معمولی فرق دارد. بیشتر بیماران به خاطر آسیب عصب‌ها (نوروپاتی) درد را کم یا اصلاً حس نمی‌کنند؛ برای همین زخم کوچکِ زیر انگشت یا کف پا چند روز دیده نمی‌شود و آرام بزرگ‌تر می‌شود. اگر رگ‌های پا هم تنگ شده باشند، خون کافی به زخم نمی‌رسد و ترمیم کند می‌شود. قند بالا هم دفاع بدن در برابر میکروب را ضعیف می‌کند. این سه عامل با هم توضیح می‌دهند چرا یک تاول یا ترک ساده در فرد دیابتی می‌تواند به عفونت عمیق برسد. برای آشنایی بیشتر با خود بیماری، مقاله‌ی زخم پای دیابتی چیست را بخوانید.
چه وقت باید فوری اقدام کرد؟
- زخم پا همراه با تب، لرز، گیجی یا حال عمومی بد است.
- پا سرد، رنگ‌پریده یا کبود شده یا ناگهان درد شدید گرفته است.
- قسمتی از انگشت یا پا سیاه شده، یا قرمزی و تورم به‌سرعت به سمت مچ و ساق بالا می‌رود.
همان روز یا حداکثر روز کاری بعد به درمانگر زخم یا پزشک مراجعه کنید اگر:
- زخم تازه‌ای روی پا دیدید، حتی کوچک و بی‌درد.
- پا یا قسمتی از آن داغ، قرمز و متورم شده است، حتی بدون زخم (ممکن است شروع پای شارکو باشد).
- از زخم ترشح چرکی یا بوی بد می‌آید.
این زمان‌ها از راهنمای انگلستان (NICE NG19) برای مشکلات پای دیابتی گرفته شده است. صبر کردن تا «ببینیم خودش خوب می‌شود یا نه» در زخم پای دیابتی جایی ندارد.
درمان زخم دیابتی چه مراحلی دارد؟
درمان استاندارد در همه‌ی راهنماهای معتبر، از جمله راهنمای بین‌المللی پای دیابتی (IWGDF)، روی شش پایه بنا شده است. اگر یکی از این‌ها فراموش شود، بهترین پانسمان هم نتیجه نمی‌دهد.
۱. معاینه و درجه‌بندی زخم
درمانگر اندازه و عمق زخم را می‌سنجد، کف پا و لای انگشتان را نگاه می‌کند، نبض پا را می‌گیرد و حس پا را با یک نخ نایلونی ساده (مونوفیلامان) بررسی می‌کند. اگر زخم تا استخوان رسیده باشد یا نشانه‌ی عفونت داشته باشد، ممکن است عکس رادیولوژی یا آزمایش خون لازم شود. نتیجه‌ی این معاینه نشان می‌دهد زخم در چه درجه‌ای است؛ توضیح درجه‌بندی واگنر و روش‌های جدیدتر را در مقاله‌ی درجه‌بندی زخم پای دیابتی آورده‌ایم.
۲. برداشتن فشار از روی زخم
بیشتر زخم‌های پای دیابتی زیر انگشت شست، زیر سر استخوان‌های جلوی پا یا روی برجستگی‌ها پیدا می‌شوند؛ همان جاهایی که هنگام راه رفتن بیشترین فشار را تحمل می‌کنند. تا وقتی بیمار روی زخم راه برود، زخم بسته نمی‌شود. راهنمای IWGDF برای زخم کف پا گچ یا چکمه‌ی مخصوصی را توصیه می‌کند که تا زیر زانو می‌آید و بیمار نمی‌تواند خودش آن را دربیاورد؛ اگر این ممکن نباشد، چکمه‌ی قابل‌درآوردن که همیشه پوشیده شود. کفش معمولی یا دمپایی طبی جای این‌ها را نمی‌گیرد. جزئیات را در کاهش فشار از روی زخم پای دیابتی بخوانید.
۳. پاک کردن بافت مرده و پینه
بافت زرد یا سیاهِ مرده و پینه‌ی سفت دور زخم جلوی ترمیم را می‌گیرند و جای خوبی برای میکروب‌اند. درمانگر آن‌ها را با تیغ استریل برمی‌دارد (دبریدمان) و این کار معمولاً در جلسه‌های بعد هم تکرار می‌شود. این کار را هرگز خودتان در خانه انجام ندهید؛ پای بی‌حس آسیب تیغ را حس نمی‌کند. روش‌های مختلف را در دبریدمان زخم توضیح داده‌ایم.
۴. شناختن و درمان عفونت
هر زخم پای دیابتی عفونی نیست و آنتی‌بیوتیک برای زخمِ بدون عفونت لازم نیست. اما وقتی قرمزی، گرمی، تورم، درد تازه یا ترشح چرکی پیدا شود، عفونت باید زود درمان شود، چون در پای دیابتی سریع به عمق و استخوان می‌رسد. عفونت شدید (با تب یا قرمزی گسترده) نیاز به بستری دارد. نشانه‌ها و درجه‌های عفونت را در درمان زخم عفونی بخوانید.
۵. بررسی خون‌رسانی پا
اگر نبض پا ضعیف باشد، پا سرد و کم‌مو باشد یا زخم با وجود مراقبت درست کوچک نشود، باید جریان خون پا با سونوگرافی داپلر یا اندازه‌گیری فشار مچ و انگشت بررسی شود. زخمی که خون کافی به آن نمی‌رسد، با پانسمان خوب نمی‌شود و گاهی باز کردن رگ (آنژیوپلاستی یا جراحی عروق) لازم است. درباره‌ی تنگی رگ‌های پا در بیماری عروق محیطی نوشته‌ایم.
۶. کنترل قند خون و پانسمان درست
قند بالا ترمیم را کند می‌کند و خطر عفونت را بالا می‌برد؛ در دوره‌ی درمان زخم، تنظیم داروها را با پزشک خود پیگیری کنید (اثر دیابت بر ترمیم زخم). پانسمان باید زخم را تمیز و کمی مرطوب نگه دارد و ترشح اضافه را جذب کند. نوع پانسمان را درمانگر بر اساس مقدار ترشح، عمق زخم و وجود عفونت انتخاب می‌کند؛ انواع آن را در پانسمان زخم پای دیابتی آورده‌ایم. پانسمان «خشک نگه داشتن زخم» یا باز گذاشتن زخم «تا هوا بخورد» توصیه‌ی قدیمی و نادرستی است.
روش‌های کمکی: کدام شواهد دارند؟
وقتی زخم با وجود درمان استاندارد بعد از حدود چهار هفته دست‌کم نصف نشده باشد، درمانگر دوباره همه‌چیز را بررسی می‌کند (فشار، عفونت، خون‌رسانی، قند) و گاهی یک روش کمکی را هم اضافه می‌کند. این روش‌ها جای درمان استاندارد را نمی‌گیرند؛ فقط کنار آن به کار می‌روند. جدول زیر خلاصه‌ی نظر راهنمای IWGDF (ویرایش ۲۰۲۳) است:
| روش | نظر راهنما | توضیح |
|---|---|---|
| وکیوم تراپی (فشار منفی) | برای زخم پس از جراحی پا، قابل استفاده | مثلاً بعد از برداشتن بافت عفونی یا قطع انگشت. برای زخمی که جراحی نشده، استفاده‌ی معمول از آن توصیه نمی‌شود. |
| پانسمان حاوی سوکروز اکتاسولفات | قابل استفاده در گروهی خاص | برای زخم بدون عفونت در پایی که هم بی‌حسی و هم کم‌خونی دارد، وقتی درمان استاندارد کافی نبوده. |
| اکسیژن موضعی و اکسیژن پرفشار | قابل استفاده در گروهی خاص | اکسیژن پرفشار بیشتر برای زخم‌های همراه با کم‌خونی پا که با درمان معمول خوب نشده‌اند. |
| محصولات جفتی و چسب سلولی از خون خود بیمار | قابل استفاده در گروهی خاص | وقتی امکانش هست و درمان استاندارد نتیجه نداده. |
| اوزون و گازهای دیگر | استفاده نشود | راهنما استفاده از اوزون را برای ترمیم زخم پای دیابتی به‌جای درمان استاندارد توصیه نمی‌کند؛ شواهد کافی نیست. |
| پانسمان‌ها و پمادهای ضدمیکروب برای سرعت ترمیم | استفاده نشود | برای درمان خود عفونت جای خود را دارند، اما ترمیم را تندتر نمی‌کنند. |
عسل، زردچوبه، روغن‌ها، سرکه، خمیرهای گیاهی و پودرهای خانگی را روی زخم پای دیابتی نگذارید. این‌ها نه فقط شواهد کافی ندارند، بلکه دیدن رنگ و ترشح زخم را سخت می‌کنند و ممکن است آلوده باشند. هر روشی که «قطع عضو را حتماً از بین می‌برد» یا «زخم را در چند روز می‌بندد» ادعایی بی‌پایه است.
نقش شما در خانه
بیشتر روزهای درمان در خانه می‌گذرد و نتیجه به همین روزها بستگی دارد:
- پانسمان را همان‌طور و با همان فاصله‌ای که درمانگر گفته عوض کنید و دست‌ها را قبل و بعد از آن بشویید.
- روی پای زخمی راه نروید؛ چکمه یا وسیله‌ای را که برای کم کردن فشار داده‌اند، حتی برای چند قدم تا دستشویی، درنیاورید.
- پا را با آب داغ، بخاری، کیسه‌ی آب گرم یا وسیله‌ی برقی گرم نکنید؛ پای بی‌حس به‌راحتی می‌سوزد.
- قند خون را طبق برنامه اندازه بگیرید و اگر مدام بالاست به پزشک خود خبر دهید.
- سیگار را کنار بگذارید؛ سیگار رگ‌های پا را تنگ‌تر می‌کند.
- هر روز پای دیگر را هم نگاه کنید؛ وقتی یک پا درگیر است، فشار روی پای سالم بیشتر می‌شود.
راهنمای قدم‌به‌قدم مراقبت روزانه را در مراقبت از زخم دیابتی در خانه نوشته‌ایم.
زخم پای دیابتی چقدر طول می‌کشد تا خوب شود؟
زمان ترمیم به اندازه و عمق زخم، عفونت، خون‌رسانی پا و این‌که فشار واقعاً از روی زخم برداشته شده باشد بستگی دارد. زخم‌های سطحی با درمان درست معمولاً در چند هفته بسته می‌شوند و زخم‌های عمیق یا همراه با کم‌خونی پا ممکن است چند ماه طول بکشند. یک نشانه‌ی ساده‌ی پیشرفت این است که اندازه‌ی زخم در چهار هفته‌ی اول تقریباً نصف شود. اگر این اتفاق نیفتاد، علت باید پیدا شود، نه این‌که فقط نوع پماد عوض شود.
بعد از بسته شدن زخم
بسته شدن زخم پایان کار نیست. پوست تازه نازک است و همان فشاری که زخم اول را ساخته، اگر برطرف نشود، زخم را دوباره باز می‌کند؛ در مطالعه‌ها حدود ۴۰ درصد بیماران در سال اول دوباره زخم پیدا کرده‌اند. کفش و کفی مناسب، معاینه‌ی منظم پا و مراقبت از پینه‌ها خطر را کم می‌کند. در کفش و کفی مناسب پای دیابتی و پیشگیری از زخم پای دیابتی این‌ها را توضیح داده‌ایم. اگر نگران قطع عضو هستید، مقاله‌ی قطع پا در دیابت می‌گوید چه زمانی لازم می‌شود و چطور می‌توان از آن پیشگیری کرد.
برای اولین مراجعه چه همراه بیاورید؟
- فهرست داروها و آخرین آزمایش قند سه‌ماهه (HbA1c) اگر دارید.
- عکس‌هایی که از روز اول از زخم گرفته‌اید؛ کمک می‌کند روند را بهتر بفهمیم.
- کفشی که بیشتر می‌پوشید.
- نام پمادها یا پانسمان‌هایی که تا حالا روی زخم گذاشته‌اید.
درمانگران کلینیک زخم پلاس در بیمارستان عرفان نیایش تهران زخم پای دیابتی را معاینه و درمان می‌کنند. اگر نمی‌دانید زخمتان فوری است یا نه، می‌توانید عکس آن را از طریق مشاوره‌ی آنلاین زخم بفرستید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا زخم پای دیابتی کاملاً خوب می‌شود؟
بیشتر زخم‌ها با درمان درست و به‌موقع بسته می‌شوند. هرچه زخم زودتر دیده شود و فشار و عفونت زودتر کنترل شوند، احتمال خوب شدن بیشتر و خطر قطع عضو کمتر است.
بهترین پماد برای زخم دیابتی چیست؟
پمادی وجود ندارد که به‌تنهایی زخم پای دیابتی را خوب کند. آنچه زخم را می‌بندد برداشتن فشار، پاک کردن بافت مرده، درمان عفونت، خون‌رسانی کافی و پانسمان مناسب است. پماد آنتی‌بیوتیک را فقط با نظر پزشک استفاده کنید.
با زخم پای دیابتی می‌توانم راه بروم؟
تا حد ممکن نه، مگر با وسیله‌ای که درمانگر برای برداشتن فشار داده است. حتی چند قدمِ بی‌محافظ در روز می‌تواند هفته‌ها ترمیم را عقب بیندازد.
چرا زخم پایم درد ندارد؟ یعنی جدی نیست؟
نه. بی‌دردی معمولاً از آسیب عصب‌ها (نوروپاتی دیابتی) است، نه کوچک بودن زخم. به همین دلیل زخم پای دیابتی را باید با چشم دنبال کرد، نه با درد.
آیا زخم دیابتی به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد؟
فقط وقتی عفونت دارد. آنتی‌بیوتیک خوراکی یا تزریقی را پزشک بر اساس شدت عفونت تجویز می‌کند؛ مصرف خودسرانه و نیمه‌کاره‌ی آن میکروب‌ها را مقاوم می‌کند.
منابع
- IWGDF. Practical guidelines on the prevention and management of diabetes-related foot disease (IWGDF 2023 update). iwgdfguidelines.org
- Chen P. و همکاران. Guidelines on interventions to enhance healing of foot ulcers in people with diabetes (IWGDF 2023 update). Diabetes Metab Res Rev 2024. PubMed 37232034
- NICE. Diabetic foot problems: prevention and management (NG19). nice.org.uk
- Armstrong DG, Boulton AJM, Bus SA. Diabetic foot ulcers and their recurrence. N Engl J Med 2017;376:2367-75.
مقالههای مرتبط
مراقبت از زخم دیابتی در خانه: پانسمان، کارهای روزانه و آنچه نباید کرد
راهنمای قدم‌به‌قدم مراقبت از زخم پای دیابتی در خانه برای بیمار و همراه: تعویض پانسمان، برداشتن فشار، کنترل قند، نشانههای…
۵ دقیقه مطالعه
کلینیک پای دیابتی: چه کارهایی انجام می‌دهد و چه وقت باید رفت
کلینیک پای دیابتی زخم و مشکلات پای افراد دیابتی را معاینه، درمان و پیگیری می‌کند. چه خدماتی دارد، تیم درمان…
۴ دقیقه مطالعه
درجه‌بندی زخم پای دیابتی: واگنر، دانشگاه تگزاس و درجه‌ی عفونت
درجه‌بندی واگنر، روش دانشگاه تگزاس و دستهبندی عفونت IWGDF/IDSA به زبان ساده: هر درجه یعنی چه، چه درمانی دارد و…
۵ دقیقه مطالعه
دیدگاه خود را بنویسید